Print

ქართლის სამეფოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების თარიღთან დაკავშირებული სომხური წყაროების ზოგიერთი მინიშნებანი

 

ქართლის სამეფოში ქრისტიანობის

სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების თარიღთან

დაკავშირებული სომხური წყაროების

ზოგიერთი მინიშნებანი

 

`ყველა მრჩეველი თავის რჩევას აქებს, მაგრამ

ზოგიერთი თავის სასარგებლოდ ურჩევს.

მრჩევლისაგან დაიცავი თავი და

ჯერ გამოიცან, რა სურს მას, რადგან შესაძლოა,

თავისთვის სასარგებლო რამ გირჩიოს,

შენზე კი წილი ჰყაროს~

(ზირ. 37,7-8)

 

 

შესავალი

ქართლის სამეფოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების თარიღთან დაკავშირებული საკითხის კვლევისას, ჩვენს მიერ მონოგრაფიაში _ `ქართლის მოქცევის თარიღთან დაკავშირებული საისტორიო ძიებები~(თბ. 2010 წ.) განხილულ იქნა, როგორც ქართული, ასევე უცხოური, კერძოდ _ ბერძნული, რომაული, სომხური, არაბული და კოპტური წყაროები (1, გვ. 6-131).

ამჟამად ყურადღება კვლავ სომხურ წყაროებისეულ ინფორმაციაზე გვინდა გავამახვილოთ, ოღონდ ამჯერად ჩვენი მსჯელობა ოდნავ განსხვავებული კუთხით გვსურს, რომ წარვმართოთ.

სომხური წყაროები საკმაოდ მრავალრიცხოვანია და ამავე დროს, ზოგადად, ძალზედ მნიშვნელოვან ინფორმაციებს შეიცავენ. თუმცა, აქვე უნდა ითქვას ისიც, რომ ცალკეულ შემთხვევებში სომხური წყაროები _ მიკერძოებულ, და როგორც ივ. ჯავახიშვილი ბრძანებს _ `სახელნატყუარ~ ცნობებს გვაწვდიან (იხ. 2, გვ. 376). მიუხედავად ამისა მათში დაცული ინფორმაციები, გარკვეული კუთხით, ძალზედ საყურადღებო და გასათვალისწინებელია.

წინამდებარე წერილი ჩვენთვის საინტერესო პერიოდთან დაკავშირებით, სომეხ ისტორიკოსებთან, კერძოდ _ აგათანგელოსსა და მოსე ხორენელთან არსებულ ცნობათა განხილვას გვინდა დავუთმოთ.

 

1) განსახილველ წყაროთა ზოგადი ანალიზი

ისტორიოგრაფიიდან აგათანგელოსთან დაკავშირებით ცნობილია, რომ იგი _ `...V ს. სომეხი ისტორიკოსი(ა). თავის ისტორიაში აღწერს სომხეთის გაქრისტიანებას (IV ს. დასაწ.), სომხ. ეკლესიის ორგანიზაციას და გადმოსცემს ქრისტიანობის პრინციპებს. თავს აღწერილი ამბების თანამედროვედ აცხადებს, ნამდვილად კი V ს. მეორე ნახევარში წერდა...~ (3, გვ. 51).

აგათანგელოსის ნაშრომი, სომხეთში ქრისტიანობის გავრცელებასთან დაკავშირებით, მეტად საინტერსო და საყურადღებო ცნობებს შეიცავს, რის გამოც მისი ეს თხზულება ადრიდანვე უთარგმნიათ _ ბერძნულად, ქართულად და არაბულად.

თავის მხრივ, როგორც ეს თითქმის ყველა წყაროს ახასიათებს, ჩვენამდე მოღწეულია აგათანგელოსის `ისტორიის~ რამოდენიმე ვარიანტი; შესრულებული, როგორც _ სომხურ, ასევე _ ბერძნულ, არაბულ და ქართულ ენებზე (იხ. 2, გვ. 327-333).

სომხურად გამოცემულ ტექსტებს შორის, როგორც ივ. ჯავახიშვილი აღნიშნავს _ `...ნამდვილი სამეცნიერო გამოცემა მხოლოდ ტფილისის 1909 წ. გამოცემაა... მათ ხელთ ჰქონდათ ერთი ჯგუფის ხელთნაწერი, რომელთაგან ორი უძველესი, ერთსადა-იმავე ადგილას, ბაღეშშია გადაწერილი: ერთი 1569 წ., მეორე 1672 წ. მაგრამ ერთიმეორისაგან დამოუკიდებელნი არიან... ხელთნაწერის მეორე ჯგუფის საერთო თვისებად ის გარემოება უნდა ჩაითვალოს, რომ ყველაში კორGნისეული ჩანართი ნაწყვეტებია. ამ ჯგუფს 9 ხელთნაწერი ეკუთვნის, რომელთაგან სამი უძველესი _ უთარიღოა, მაგრამ მკვლევართა აზრით ერთი IX-X ს. და ორი XII ს. უნდა იყოს დაწერილი. თარიღიანთაგან უძველესი 1254 წ. და 1261 წ. ეკუთვნიან... ხელთნაწერთა მესამე ჯგუფში 5-6 ხელთნაწერია, რომელთაგან უძველესი 1220 და 1293 წ. არის ნაწერი... გამომცემელთა აზრით უძველეს ჯგუფად ამ სამთაგან მეორე უნდა ჩაითვალოს...~ (2, გვ. 328).

ივ. ჯავახიშვილი მიმოიხილავს რა გრიგოლ განმანათლებელის ცხოვრების ბერძნულ ტექსტს, აღნიშნავს _ `...ბერძნულ მწერლობაში გრიგოლ განმანათლებლის ცხოვრების შესახებ ცნობები პატრიარქი ფოტიოსის დროს (859-867, 879-886) ვრცელდება... მაგრამ გრიგოლის ცხოვრების ცოდნას ბიზანტიაში მეტადრე სიმეონ მეტაფრასტის თხზულებამ შეუწყო ხელი, რადგან მის გარდაკაზმულ ნაწარმოებთა შორის გრიგოლ განმანათლებლის ცხოვრებაც ერია!... შემდეგ ამავე სომხეთის წმინდანის ცხოვრება მოეპოვება აგაპიოსსაც... ბურძნული ტექსტი პირველად სტილტინგმა გამოსცა 1762 წ. ...~ (2, გვ. 328-329).

წინამდებარე წერილში, ჩვენი საკვლევი თემატიკიდან გამომდინარე, ძირითადად აგათანგელოსის _ არაბულ და ქართულ თარგმანებს შევეხებით. ამიტომ, საუბრის გაგრძელებამდე მათ შესახებ არსებული ინფორმაციაც გავიხსენოთ.

აგათანგელოსის მიერ აღწერილი გრიგოლ განმანათლებლის ცხოვრების არაბული თარგმანი ნ. მარმა 1905 წელს გამოსცა სინას მთის მონასტრის X ს. ხელთნაწერის მიხედვით, რომელსაც თან ერთვოდა არაბული ტექსტის რუსული თარგმანი და რუსულ ენაზევე მის მიერვე შესრულებული გამოკვლევა (იხ. 4, გვ. 63-211).

ნ. მარს, ჩატარებულ კვლევაში გამოთქმული აქვს მოსაზრება, რომ _ `...არაბული თარგმანის დედანი უეჭველად ბერძნული უნდა ყოფილიყო (იქვე, 162-163). ეს აზრი იმ დაკვირვებაზეა დამყარებული, რომ არაბულ ტექსტში საკუთარი სახელები ბერძნული დაბოლოებით არის შენახული, რა ბრუნვაშიც არ უნდა ყოფილიყო იგი (იქვე 200-201, 205 და 208)...~ (2, გვ. 329).

ნ. მარისავე აზრით არაბულ თარგმანში ბერძნულის გარდა შეიმჩნევა ქართული კვალიც (იხ. 4, გვ. 136-137, 203).

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ივ. ჯავახიშვილის შეფასებით _ `...არაბულის დედანი სომხურთან შედარებით უფრო უძველესი რედაქციის შთაბეჭდილებას ახდენს. ამ მხრივ საყურადღებოა, რომ არაბული ცხოვრება გრიგოლის კესარიაში და სევასტიაში ყოფნის ამბავს უფრო ხალისიანად და ვრცლადაც მოგვითხრობს, სომხურში _ კი ეს ცნობები ან შემოკლებულია, ან სრულებით გამოტოვებული...~ (2, გვ. 331).

გრიგოლ განმანათლებლის ცხოვრების ქართულ თარგმანთან დაკავშირებით შეიძლება ითქვას შემდეგი:

აღნიშნული თხზულება სრული სახით ლეონ მელიქსეთ-ბეგის მიერ არის დაბეჭდილი, 1920 წელს (იხ. 5, გვ.V-VIII და 3-51);

ლ. მელიქსეთ-ბეგის აზრით აღნიშნულ თარგმანს საფუძვლად აქვს _ `...სიმეონ ლოგოთეტის (`მეტაფრასტ~-ად წოდებულის) მიერ მე-X საუკუნეში შედგენილი ეგრეთწოდებული მეტაფრასული რედაქცია იმავე ძეგლისა... რომელიც მე-IX საუკუნეში უნდა იყოს წარმოშობილი მე-VIII საუკუნის სომხური ნაციონალური რედაქციიდან... ხელნაწერს თავი და ბოლო აკლია... მე-XII_XIII საუკუნისაა...~ (5, გვ.VI-VII);

ლ. მელიქსეთ-ბეგი ამტკიცებს _ `...რომ ქართული ტექსტი ბერძნულ ტექსტს კვალდაკვალ მისდევს და განსხვავება უმეტესად წვრილმანებში ემჩნევა...~ (2, გვ. 332). თუმცა ამასთან დაკავშირებით, როგორც ივ. ჯავახიშვილისეული დაკვირვების შედეგად ჩანს _ `...მათ შორის განსხვავება ისე ხშირია და ისეთ თვალსაჩინო ადგილებში, რომ შეუძლებელია ქართული არსებული ტექსტი პირველი ბერძნული რედაქციის უშუალო თუ საშუალებითი თარგმანი იყოს...~ (2, გვ. 332-333).

წარმოდგენილ წყაროთა ზოგადი ანალიზი, ჩვენც ამით გვინდა დავასრულოთ.

 

 

2) სომხურ წყაროთა ზოგიერთი

ქრონოლოგიური შეუსაბამობის საკითხისათვის

 

ა) სხვადასხვა საკითხთა თაობაზე

მიზეზთა გამო, სომხური წყაროების დასახელებულ ავტორებთან არაერთი ქრონოლოგიური შეუსაბამობის ცნობაა დაცული. ასე მაგალითად:

 _ `... ბერძნულ ტექსტში თრდატი გრიგოლს `უცხოელს და ჩუენ შორის უცნობს~ უწოდებს (22), მაშასადამე, გრიგოლის ყმაწვილობასა და თრდატის ყმაწვილობას არავითარი კავშირი არ შეიძლება ჰქონდეს, ამიტომ მათი დაკავშირება, როგორც ამას გრიგოლ განმანათლებლის ცხოვრების ავტორი ჩადიოდა, ისტორიული სიმართლის გამოხატულება არ უნდა იყოს...~ (2, გვ. 338);

_ არაბული ტექსტის მიხედვით ლეონტი კესარიელის მიერ ხელდასხმულ გრიგოლ განმანათლებელს სომხეთის სამეფოს საზღვარზე, თრდატ სომეხთა მეფის გვერდით, თითქოსდა _ ქართველთა, რუსებისა და ალანების მეფეებიც შეეგებებიან (იხ. 4, გვ. 133).

აღნიშნული მონაკვეთის კომენტარისას ივ. ჯავახიშვილი ბრძანებს _ `...ეს გარემოება ნ. მარს აფიქრებინებს, რომ ცხოვრების თვით არაბული თარგმანი მრავალი წლობით უფრო ხნიერი უნდა იყოს ხელთნაწერზე, თუმცა იგი X ს-ზე უწინარესია, მაგრამ XI ს. უძველესად შეუძლებელია მიჩნეულ იქნას, რადგან იქ რუსები არიან დასახელებულნი, რომელნიც მარკვარტის სიტყვით პირველად 839 წ. პრუდენციუსისა და ამავე ხანებში აბუმუსლიმის თხზულებებში არიან მოხსენიებულნი (იქვე, 159-160). თარგმანი მერმინდელ გადამწერთაგან არის დამახინჯებული და აქა-იქ ზოგიერთი სახელები, სიტყვები და ცნობებიც გამოტოვებულია (იქვე, 159-160)...~ (2, გვ. 329);

_ ქრონოლოგიური შეუსაბამობის მომდევნო მაგალითად გამოდგება აგათანგელოსის ავტორობით ცნობილ თხზულებაში იმის აღნიშვნა, რომ თითქოსდა გრგიგოლ განმანათლებლის მიერ თრდატ სომეხთა მეფესთან ერთად ქრისტიანული ნათლობა მიუღიათ _ აფხაზთა, ქართველთა და ალანთა მეფეებს (იხ. 4, გვ. 135).

ივ. ჯავახიშვილი აღნიშნულთან მიმართულებაში ბრძანებს _ `... ალანთა ხსენება გრიგოლის ცხოვრების არაბულ თარგმანში შეიძლება ერთგვარ საბუთად გამოდგეს ამ თარგმანის დროის გამოსარკვევად. იულ. კულაკოვსკის სიტყვით, ალანები 912-925 წლებში უნდა გაქრისტიანებულიყვნენ ნიკოლოზ მისტიკოსის პატრიარქობის დროს...~ (2, გვ. 330).

განსახილველ თხზულებაში ამ კუთხით საყურადღებოა ისიც _ `...რომ ავთანგელოსს სომეხთა მეფის მოკავშირედ სპარსთა წინააღმდეგ ჰუნნები ჰყავს დასახელებული... ჰუნნების ხსენება აგათანგელოსის თხზულებაში ცხადი ანაქრონიზმია და ალბათ ჰუნნების ცნობილი 395 წ. სპარსეთში მსგავსსავე გარემოებაში მომხდარი შესევის ამოძახილი უნდა იყოს...~ (2, გვ. 343).

ვგონებთ ზემოთქმული ნათელ სურათს გვიხატავს იმისას, თუ როგორი სიფრთხილით უნდა მოვეკიდოთ ამა თუ იმ წყაროს მიერ მოწვდილ ინფორმაციებს. ამ კუთხით მეტად `საინტერესო~ ფაქტებია დაცული მოსე ხორენელის `სომხეთის ისტორიაში~. მოდით გავიხსენოთ ზოგიერთი მათგანი:

_ ისტორიოგრაფიიდან ცნობილია, რომ დიოკლეტიანე _ `...გაიუს ავრელიუს ვალერიუსი... (243, დიოკლეა _ 313 და 316 წლებს შორის, სალონა, დალმაცია), რომის იმპერატორი (284-305 წ.წ.) წარმოშობით დალმატიელი, გააზატებული მონის შვილი, სამსახური რიგით მეომრად დაიწყო. დაწინაურდა იმპერატორ პრობუსის დროს. მეთაურობდა იმპერატორ ნუმერიანეს პირად შეიარაღებულ დაცვას. ნუმერიანეს სიკვდილის შემდეგ ჯარისკაცებმა დიოკლეტიანე იმპერატორად გამოაცხადეს... 286 წ. მან თავის თანამმართველად აირჩია მაქსიმიანე. ორივენი ავგუსტუსის ტიტულს ატარებდნენ. დიოკლეტიანემ იმპერია 4 ნაწილად (ტეტრარქიად) გაყო. 293 წ. ორივე ავგუსტუსმა თავისი უმცროსი თანამმართველი კეისარი დაინიშნა: დიოკლეტიანემ _ გაიუს გალესიუსი, ხოლო მაქსიმიანემ _ კონსტანციუს ქლორუსი. დიოკლეტიანე და გალერიუსი მართავდნენ იმპერიის აღმოსავლეთ ნაწილს, მაქსიმიანე და კონსტანციუსი დასავლეთს... 305 წ. დიოკლეტიანემ და მაქსიმიანემ უარი თქვეს იმპერატორობაზე და ძალაუფლება თავის კეისრებს გადასცეს...~ (6, გვ. 559).

ამდენად, მათი გადადგომის შემდეგ იმპერიას კეისრები _ კონსტანციუს ქლორუსი და გაიუს გალერიუსი მართავდნენ. თავის მხრივ კონსტანციუსზე, კონსტანტინე დიდის მამაზე, შეიძლება ითქვას შემდეგი _ `...კონსტანციუს I ქლორუს ფლავიუს ვალერიუს... (264, ილირია _ 306, ბრიტანია), რომის იმპერატორია 305-306 წ.წ. ...~ (7, გვ. 644).

თავად კონსტანტინეს გაიმპერატორობის ისტორია კი ასეთია _ `...გამეფების პირველ წელსვე, დას. რომის იმპერიის მმართველი კონსტანციუსი ავად გახდა ბრიტანეთში და თავისი ვაჟი კონსტანტინე, რომელიც აღმოსავლეთში, გალერიუსის ჯარში მსახურობდა, იხმო. გალერიუსს კონსტანტინე, რომელსაც ჯარი აღმერთება, არ უყვარდა, რადგან მასში მეტოქეს ხედავდა...

გალერიუსმა მისი მოკვლა გადაწყვიტა, მაგრამ კონსტანტინემ იმპერატორის განზრახვა დროზე შეიტყო და დასავლეთში გაიქცა. მან მამას სასიკვდილო სარეცელზე მწოლს მიუსწრო. კონსტანციუსის სიკვდილის შემდეგ ბრიტანეთში მდგარმა იმპერიის პოლკებმა კონსტანტინე იმპერატორად გამოაცხადეს. ამ დროს იგი 32 წლისა იყო...~ (8, გვ. 184).

ამ ისტორიული ექსკურსის შემდეგ, ცხადი ხდება, თუ რაოდენ დიდი ანაქრონიზმია დაშვებული მოსე ხორენელის ცნობაში იმის შესახებ, რომ _ `...არ გასულა დიდი ხანი და კონსტანტი გარდაიცვალა. დიოკლეტიანემ მისი ვაჟი და თავისი შვილობილი კონსტანტინე გაგზავნა მამის ადგილზე...~ (9, გვ. 167);

_ მოსე ხორენელი არაერთ ქრონოლოგიურად შეუთავსებელ ცნობას იძლევა კონსტანტინე იმპერატორთან დაკავშირებითაც. კერძოდ _ `...ჯერ კიდევ გამეფებამდე, კეისრობის ჟამს, კონსტანტინე ბრძოლაში დამარცხდა და როცა ფრიად შეშფოთებულს ჩაეძინა, ძილში ცით მოევლინა მას ვარსკვლავიერი ჯვარი რომელზედაც, ირგვლივ ეწერა: `ამით სძლიე~. მან ამ ჯვარის მსგავსი დროშა გააკეთა, წინ წაიმძღვარა და ბრძოლაში გაიმარჯვა...~ (9, გვ. 167-168).

ისტორიოგრაფიიდან ცნობილია, რომ მოსე ხორენელის მიერ აღწერილი ვითომცდა, კონსტანტინე იმპერატორის _ `გამეფებამდე~, ანუ _ 306 წლამდე მომხდარი მოვლენა, სინამდვილეში 312 წელს მოხდა, როდესაც კონსტანტინე I-მა მისი ტახტის მოცილე მაქსენციუსი დაამარცხა (იხ. 18, გვ. 186-187);

_ მოსე ხორენელი გვაუწყებს _ `...როცა ღმერთმა კონსტანტინეს ხელით გაანადგურა ყველა მძლავრი, კონსტანტინემ ფრიად განადიდა ლიცინიუსი, რომელსაც სხვა დედისაგან ნაშობი თავისი და შერთო ცოლად; ამასთანავე, შეამკო ის ძოწითა და კეისრის გვირგვინით, მიანიჭა მეორე კაცის პატივი, მთელი აღმოსავლეთის მეფედ დაადგინა იგი...~ (9, გვ. 173).

ისტორიოგრაფიიდან ვიცით, რომ _ `...ლიცინიუსი ვალერიუს ლიცინიანე... (დაახლ. 250-325), რომის იმპერატორი(ა) 308-324 წ.წ. წარმოშობით გლეხი, სამხედრო სამსახურში დაწინაურდა. იმპერატორმა გალერიუსმა 308 წ. თანამმართველად და ავგუსტუსად გამოაცხადა...~ (10, გვ. 270).

აღნიშნული პროცესების მოკლე ისტორია ასეთია: კონსტანციუსის სიკვდილის შემდეგ აღმოსავლეთ რომის იმპერატორმა _ `...გალესიუსმა დასავლეთში იმპერატორად არა კონსტანტინე, არამედ სევერუსი ცნო, რომელიც იტალიას და აფრიკას მართავდა... სევერუსი მოკლეს; მაშინ გალერიუსმა დასავლეთის მმართველად თავისი მთავარსარდალი ლიკინიუსი გამოაცხადა...~ (8, გვ. 184).

მაშასადამე, როგორც ვხედავთ _ ლიკინიუსი, გალერიუსის მიერ, კონსტანტინე იმპერატორის მაგივრად ცხადდება დასავლეთ რომის იმპერატორად, რომელიც მოგვიანებით, ანუ გალერიუსის სიკვდილის შემდეგ, უკვე აღმოსავლეთ რომის იმპერიის მმართველია. მოსე ხორენელისეული ცნობა ამ საკითხშიც ქრონოლოგიურად შეუსაბამოა სინამდვილეში მომხდარ მოვლენებთან.

 

ბ) ქართლის მოქცევის საკითხის თაობაზე

ჩვენი შემდგომი მსჯელობა მოსე ხორენელის `სომხეთის ისტორიაში~ არსებულ იმ ქრონოლოგიურ შეუსაბამობაზე საუბრით გვინდა გავაგრძელოთ, რომელიც მის მიერ აღწერილ _ ქართლის სამეფოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებისას მომხდარ მოვლენათა თანამიმდევრობას შეეხება.

როგორც ცნობილია მოსე ხორენელის `სომხეთის ისტორია~ მთლიანობაში _ სამი წიგნის, ანუ პირობითად რომ ვთქვათ, სამი ნაწილისაგან შედგება. ჩვენს მიერ განსახილველი საკითხი კი მეორე წიგნის 86-ე პარაგრაფშია დაცული, რომლის სათაურიცაა _ `სანატრელი ნუნესა და იმის შესახებ, თუ როგორ გახდა იგი ქართველთა ხსნის მიზეზი~ (9, გვ. 170).

აღნიშნულ თავში მოსე ხორენელისეული თხრობა შემდეგ საკვანძო საკითხებზეა აგებული:

მოსე ხორენელისეული მსჯელობა წმ. ნინოს ლტოლვილობისა და მისი ქართლის სამეფოში შემოსვლის აღწერით იწყება (`...ერთი ქალი, სახელად ნუნე, დევნილ და გაფანტულ წმიდა რიფსიმიანთა ამხანაგთაგანი, ილტვოდა და მიაღწია ქართველთა ქვეყანას, მათ დედაქალაქს მცხეთას...~ _ 9, გვ. 170), და ნანა დედოფლის სასწაულებრივი განკურნებით გრძელდება _ `...დიდი გულმოდგინების წყალობით მან შეითვისა მკურნალობის ხელოვნება და მრავალი სნეული მოარჩინა, სავსებით განკურნა ქართველთა წინამძღოლის, მირიანის ცოლიც...~ (9, გვ. 170);

მოსე ხორენელისეული ინფორმაციის თანახმად _ თრდატ სომეხთა მეფის თავზე დამტყდარი სასწაულისა და მისი ქრისტიანად მოქცევის ამბავს, აგრეთვე _ `სანატრელი ნუნეს ამხანაგების~ თავგადასავალს მირიან მეფე მისი მეუღლის განკურნების შემდეგ გებულობს (იხ. 9, გვ. 171).

სანადიროდ წასულ მირიან მეფის თავზე დამტყდარი სასწაულისა და მის მიერ `ნუნეს ღმერთის~ აღიარების, ანუ _ მირიანის გაქრისტიანების ამბის თხრობის შემდეგ ვკითხულობთ _ `...სანატრელმან ნუნემ მოითხოვა სანდო კაცები და გაგზავნა წმიდა გრიგოლთან (იმის გასაგებად), თუ რის გაკეთებას უბრძანებდა მას შემდეგ, რაც ქართველებმა სიამოვნებით შეიწყნარეს სახარება. (ნუნემ) მიიღო ბრძანება, რომ მოესპო კერპები, როგორც ეს თავად (გრიგოლმა) ქნა და აღემართა ჯვარი პატიოსანი ჯერ კიდევ მანამდე, სანამ უფალი უწყალობებდა მათ მწყემსს წინამძღვრად. (ნუნემ) დაუყოვნებლივ, მოსპო ჭექა-ქუხილის (მომვლინებელი) არმაზის ქანდაკება, რომელიც ქალაქისაგან განცალკევებით, დიდი მდინარის მეორე მხარეს იდგა...~ (9, გვ. 171).

მოსე ხორენელის `სომხეთის ისტორიაში~ დაცული ზემოთწარმოდგენილი ინფორმაციები, წინააღმდეგობაში მოდის, როგორც ქართულ, ასევე _ სომხურ წყაროებში დაცულ ქრონოლოგიურ ჩარჩოებთან.

ქართული და სომხური წყაროების მიხედვით სომხეთში მისული ლტოლვილები თრდატ სომეხთა მეფეს მალევე უწამებია. სომხური წყაროს თანახმად რიფსიმიანთა წამებიდან 6 დღის თავზე სანადიროდ მიმავალ თრდატ მეფეს სასწაული დაატყდება თავს _ `...შეცვალებული იქმნა სახისა-გან კაცთაOსა სახედ ღორისა...~ (5, გვ. 28).

ქართული წყაროების თანახმად, ქართლის სამეფოში შემოსული წმ. ნინოს ლოცვითა და ღვთის შეწევნით, მცხეთაში მდგარი _ გაცის, გაიმისა და არმაზის კერპების მსხვრევა _ ლტოლვილების წამებიდან ერთ წელზე მეტი ხნის შემდეგ მომხდარა. აღნიშნული მოვლენით შეძრწუნებულ მცხეთის მკვიდრთა ნაამბობი ქართულ წყაროებში ასეა წარმოდგენილი _ `...ხოლო რომელიმე იტყოდეს: `რომელითა ღმრთისა ძალითა თრდატ მეფე ეშუად იქმნა და მისვე ღმრთისა ძალითა კაცად იქმნა, და მან უკუე ღმერთმან მოაწია ესე. რამეთუ სხუა ღმერთი ვერ შეძლებული არს ესევითარისა ქმნად~. ესევითარსა ამას იტყოდეს, რამეთუ ვინათგან თრდატ მეფე ქრისტეს ძალითა ეშუად ქმნილ იყო, და ქრისტეს ძალითვე კუალად კაცად მოქცეული იყო...~ (11, გვ. 92).

ქართული წყაროების თანახმად, დასნეულებული ნანა დედოფლის განკურნება და მისი ქრისტეს რჯულზედ მოქცევა წმ. ნინოს ქართლში შემოსვლითგან მეექვსე წელს ხდება _ `...და მეექუსესა წელსა არწმუნა (ცოლსა) მეფისასა ნანას, (სენსა შინა) მისსა...~ (12, გვ.84; 33, გვ.13).

როგორც ვხედავთ, მოსე ხორენელისეულ თხრობაში ქრონოლოგია აშკარად დარღვეულია. ქართული წყაროების თანახმად წმ. ნინოს ლტოლვილობისა და მისი ქართლის სამეფოში შემოსვლის შემდეგ მომხდარ _ არმაზის კერპების მსხვრევას შორის _ ერთ წელზე მეტი დროა გასული. მოსე ხორენელისეული თხრობის მიხედვით კი, როგორც ზემოთ უკვე ითქვა, ამ ორ მოვლენას შორის თითქმის _ ექვსწლიანი მონაკვეთია მოქცეული.

თავად მოსე ხორენელის თაობაზე ისტორიოგრაფიიდან ცნობილია, რომ _ `...მოსე ხორენელი, სომეხი ისტორიკოსი(ა), ტრადიციის მიხედვით V ს. მოღვაწე. მკვლევართა ერთი ნაწილი VI-VII ს.ს. ავტორად მიიჩნევს, ზოგიერთი VI ს., სხვები კი VIII-IX ს.ს. ისტორიკოსად ასახელებენ. აღსანიშნავია მისი `სომხეთის ისტორია~... მოსე ხორენელის თხზულებაში საყურადღებო ცნობებია საქართველოს შესახებ. მასში მოთხრობილია ქართველთა შორის კერპთაყვანისმცემლობაზე, ქართლის სეფეწულთა, გუგარეთის (ანუ ქვემო ქართლის) საპიტიახშოსა და წმ. ნინოს მიერ ქართლის გაქრისტიანეზე და სხვა...~ (13, გვ. 64).

მოსე ხორენელის მიერ ამ ამბის დაწერის დროის გადმოსახედიდან რამდენიმე საუკუნის წინ მომხდარი მოვლენების აღწერაში `სულ რაღაც~ ექვსიოდე წლის ცდომილება, ერთი შეხედვით, თითქოსდა უმნიშვნელოა, თუმცა, ისტორიული ქრონოლოგის თვალსაზრისით, აშკარად _ უზუსტო, და შესაბამისად _ მიუღებელიცაა.

 

გ) აგათანგელოსი სომხეთის სამეფოს

მოქცევის თაობაზე

ზემოთდასახელებულ სომხურ წყაროებზე მსჯელობა მოდით აგათანგელოსთან არსებულ თხრობაზე დაყრდნობით წარვმართოთ და შევეცადოთ გავერკვეთ, თუ რამდენად შეესაბამება მათში მოყვანილი მოვლენები ისტორიულ ქრონოლოგიას.

განსახილველი თემატიკიდან გამომდინარე, ჩვენი მსჯელობა ბერძენთა ხელშეწყობით სომხეთის ტახტზე ასულ თრდატზე საუბრით დავიწყოთ:

 _ `...ფრიადი სიმდიდრე საPმართაO მიანიჭა მას მეფემან ბერძენთამან და პორფირი შეჰმოსა და სამეუფოOთა გGრგGნითა განაშუენა თავი მისი და დააწესა იგი მეფედ მამულისა მას მისსა ზედა სამეუფოსა სომხითისასა... მიერითგან უკუე მეფობდა თრდატ სომეხთა ზედა...~ (5, გვ. 11-12);

_ ზემოთქმულს მოსდევს თრდატის მიერ წმ. გრიგოლის წამებათა აღწერა (იხ. 5, გვ. 12-18), რასაც წმ. გრიგოლის ჯურღმულში ჩაგდება მოჰყოლია (იხ. 4, გვ. 71;  5, გვ. 19);

_ ამ ყველაფრის აღწერის შემდეგ მსჯელობა, უშუალოდ რიფსიმიანთა თაობაზე თხრობით გრძელდება. აგათანგელოსის თანახმად რიფსიმიანთა ლტოლვილობის მიზეზი დიოკლეტიანეს მიერ მიღებული გადაწყვეტილება გამხდარა. დიოკლეტიანეს მოუნდომებია ცოლის შერთვა, რისთვისაც მას რიფსიმე ამოურჩევია (იხ. 5, გვ. 20;  4, გვ. 75-75);

_ დიოკლეტიანეს მოთხოვნას განრიდებული რიფსიმე, თავის თანმხლებ პირებთან ერთად, სომხეთის სამეფოს შეაფარებს თავს (იხ. 5, გვ. 21;  4, გვ. 75);

_ დიოკლეტიანესგან მიღებული წერილის შემდეგ თრდატი მალევე პოულობს ლტოლვილებს და სასტიკი წამების შემდეგ მოაკვდინებს კიდეც მათ (იხ. 5, გვ. 22-27);

_ რიფისმიანთა წამების მეექვსე დღეს, სანადიროდ მიმავალ თრდატს ღვთის რისხვა დაატყდება თავს და _ `...შეცვალებულ იქმნა სახისა-გან კაცთაOსა სახედ ღორისა...~ (5, გვ. 28);

_ თრდატის დის კუსაროდუხტის ხილვიდან გამომდინარე _ `... ჯურღმულსა მას ბნელსა არარატისასა...~ (5, გვ. 19) ჩაგდებულ გრიგოლს ამოიყვანენ და თრდატ მეფესთან მიიყვანენ (იხ. 5, გვ. 29-30);

_ შეიტყობს რა წმ. გრიგოლი თრდატის თავზე დამტყდარი ღვთაებრივი სასჯელის მიზეზს, მოძებნის რიფსიმესა და მასთან ერთად წამებულთა წმინდა ნაწილებს და დამარხავს მათ (იხ. 5, გვ. 30-32), რის შემდეგაც გრიგოლის თხოვნითა და თრდატის ძალისხმევით იწყება ტაძრების შენება (იხ. 5, გვ. 36-37);

_ გარკვეული დროის შემდეგ,  გრიგოლის ლოცვისა და ღვთის განგებულებით, თრდატს უბრუნდება ადამიანური სახე _ `...ხოლო ღმერთი, რომელი იგი მოშიშთა მისთა სწყალობს, ვითარცა მამაO, აქაცა განამრავლა ყოფაO წყალობისაO და უჩინო-ყო გარემოსილი იგი თრდატისდა სახე ღორებრივი და შინაგან მისსა დამკGდრებული იგი განდევნა ბოროტი ეშმაკი...~ (5, გვ. 38);

_ თრდატის ქრისტეს რჯულზე მოქცევის შემდეგ, საჭირო იყო _ მღვდელმთავარი, რომელიც სომხეთში ქრისტიანულ ეკლესიას გაუძღვებოდა. ამ მიზნით, როგორც წყაროდან გვეუწყება, საეკლესიო ხარისხის არმქონე წმ. გრიგოლი იგზავნება _ მთავარეპისკოპოს ლეონტი კესარიელთან, რომელიც კესარიის ეკლესიას წინამძღოლობდა _ `...გამოარჩია მთავართა თGსთა-გან კაცნი რიცხვით ათექუსმეტნი და თანაწარაყვანნა ნეტარსა გრიგოლის და წარავლინნა კესარიად კაბადუკიისა, რათა ლეონტის მიერ, რომელი იგი იყო მაშინ მთავარეპისკოპოსი კესარიისაO, Pელთ-დასხმულ იქმნეს ნეტარი გრიგოლი პატივითა ებისკოპოსობისაOთა...~ (5, გვ. 40);

_ ლეონტი კესარიელი გაიგებს რა წმ. გრიგოლის ხელით თრდატისა და მთელი სომხეთის გაქრისტიანების ამბავს, სიხარულით მიიღებს წმ. გრიგოლს. ეპისკოპოსად აკურთხებს მას და გამოუშვებს სომხეთში _ `...ესე და ესევითარი რაO ებისტოლე მიიღო მთავარეპისკოპოსმან ლეონტი, პატივით და სიყუარულით შეიწყნარა დიდი გრიგოლი და მოციქულნი იგი მის თანა და მყის შეკრებულთა მათ თანა მისთანათა ეპისკოპოსთა Pელნი დაასხნა და პატიოსნად და დიდებულად წარმოგზავნა იგი...~ (5, გვ. 41);

_ უკან დაბრუნებულ წმ. გრიგოლს თრდატი, მთელი თავისი ოჯახითა და ხალხით _ `...მიეგება მას მდინარესა ზედა ევფრატსა...~ (5, გვ. 42);

 _ 30 დღიანი მარხვის შემდეგ წმ. გრიგოლმა _ `...იწყო თGთ მეფისაOთ და დედოფალსა და სამეფოსასა და ყოველთა მთავართა ნათელ-სცა მდინარესა შინა ევფრატსა და გამოაჩინა იგინი ძედ ნათლისა და დღისა, და კუალად სხუაO ეკლესიაO აღაშენა კიდესა მდინარისასა და მას შინა აღასრულა საღმრთოO საიდუმლოO და ყოველივე წესი სამღვდელოO...~ (5, გვ. 42-43).

ამ ამბების აღწერის შემდეგ, მოდით წყაროში ჩვენთვის საინტერესო, კიდევ ერთი, ასეთი დროითი მინიშნება გავიხსენოთ.

სომხეთში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების შემდეგ, როგორც წყაროდან გვეუწყება _ მალევე, კონსტანტინე იმპერატორის ძალისხმევით მოწვეულ იქნა პირველი მსოფლიო საეკლესიო კრება _ `... მოიგო მის-თGს, ვიდრემდის სამას ათრვამეტნი მამანი შეკრიბნა წმიდასა მას კრებასა ნიკიისასა...~ (5, გვ. 46).

კონსტანტინე იმპერატორის მოწვევის შემდეგ, როგორც აგათანგელოსი გვაუწყებს, ნიკეის კრებაზე წასულან თრდატ სომეხთა მეფე და გრიგოლის ვაჟი მთავარეპისკოპოსი აროსტაკი _ `...ხოლო კრებასა მას ნიკიისასა იხილGნეს ურთიერთას ორნივე ესე მეფენი და ჯეროვანი პატივი და ნიჭი აჩუენეს ურთიერთთას და ღმრთისმსახურებისა-თGს ერთობაO გონებათა მათთაO განაცხადეს. და მთავარეპისკოპოსიცა სომხითისაO აროსტაკი მიწოდებულ იქნა...~ (5, გვ. 46).

ყოველივე ზემოთქმულის შემდეგ ცხადად იკვეთება გარკვეული ქრონოლოგიური შეუსაბამობანი, რომელთა არსში გასარკვევადაც უნდა ითქვას შემდეგი:

 

1) ე. წ. `ზედა~ და `ქვედა~ ზღვარი

როგორც ცნობილია აგათანგელოსის ავტორობით ცნობილ თხზულებაში, არანაირი ღია მინიშნება _ მასში აღწერილი ამა თუ იმ მოვლენის მოხდენის წელთან დაკავშირებით _ არ არის დაცული.

იმაში გასარკვევად, თუ დროის კონკრეტულად რა პერიოდში მომხდარა სომხეთში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება, საჭიროა ისტორიოგრაფიაში ცნობილი ფაქტების ანალიზს დავეყრდნოთ, რაც საშუალებას მოგვცემს გამოვკვეთოთ საძიებელი მოვლენის მოხდენის, როგორც _ ზედა, ასევე _ ქვედა ზღვრები.

ზედა ზღვრის განსაზღვრისათვის წყაროში მითითებული ერთი ასეთი ფაქტი გავიხსენოთ. როგორც ზემოთაც ვნახეთ, აგათანგელოსის თანახმად სომხეთში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების შემდეგ სულ ახლო ხანებში გამართულა I მსოფლიო საეკლესიო კრება (იხ. 5, გვ. 46).

ისტორიოგრაფიიდან კი ცნობილია, რომ _ `...325 წლის ზაფხულის დასაწყისში ქალაქ ნიკეაში მოწვეულ იქნა პირველი მსოფლიო საეკლესიო კრება. იმპერიის ყველა კუთხიდან ეპისკოპოსთა ჩამოსვლის ხარჯები იმპერატორმა გაიღო. ეპისკოპოსთა რაოდენობა, წმიდა ათანასე ალექსანდრიელის (298-373 წ.წ.) ცნობით 318-ს უდრიდა...~ (14, გვ. 6). შესაბამისად, ჩვენთვის საინტერესო მოვლენის _ ზედა ზღვრად სწორედაც, რომ წყაროში მითითებული _ ნიკეის პირველი მსოფლიო საეკლესიო კრება, ანუ _ 325 წ. უნდა მივიჩნიოთ.

ზედა მიჯნის დადგენის შემდეგ მოდით შევეცადოთ ჩვენთვის საინტერესო მოვლენის _ ქვედა მიჯნის განსაზღვრას, ამაში გასარკვევად კი დაგვეხმარება წყაროში მოხსენიებულ ცნობილ ისტორიულ პირებთან დაკავშირებული ინფორმაციები.

პირველი ისტორიული პირი, რომელსაც ჩვენ შევეხებით გახლავთ _ დიოკლეტიანე.

ჩვენს მიერ განსახილველ წყაროში დიოკლეტიანე რამდენჯერმეა მოხსენიებული. მისი, ქართულ ვარიანტისეულ წყაროში, მოხსენიების სიხშირე ასეთია _ `...ბერძენთაO დიოკლიტიანე (5, გვ. 20); `...ირწმუნა დიოკლეტიანე...~ (5, გვ. 20); `...ხოლო დიოკლეტიანე...~ (5, გვ. 22); ხოლო რაც შეეხება არაბულ წყაროს, მასში დიოკლეტიანე სულ 6-ჯერაა მოხსენებული (იხ. 4, გვ. 73; 75; 127; 141; 145 - ორჯერ).

წყაროში არსებული დიოკლეტიანესთან დაკავშირებული ინფორმაციები, საშუალებას გვაძლევს განვსაზღროთ კიდეც, ჩვენთვის საინტერესო მოვლენის ქვედა მიჯნა _ `დიოკლეტიანე გაიუს ავრელიუს ვალერიუს... (243, დიოკლეა _ 313 და 316 წლებს შორის, სალონა, დალმაცია), რომის იმპერატორი (284-305) წარმოშობით დალმაციელი... დაწინაურდა იმპერატორ პრობუსის დროს. მეთაურობდა იმპერატორ ნუმერიანეს პირად შეიარაღებულ დაცვას. ნუმერიანეს სიკვდილის შემდეგ ჯარისკაცებმა დიოკლეტიანე იმპერატორად გამოაცხადეს... 286 წ. მან თავის თანამმართველად აირჩია მაქსიმიანე... 305 წ. დიოკლეტიანემ და მაქსიმიანემ უარი თქვეს იმპერატორობაზე და ძალაუფლება თავის კეისრებს გადასცეს...~ (6, გვ. 559).

ამდენად, განსახილველი მოვლენის მოხდენის ქვედა ზღვარი ვერ გადასცდება დიოკლეტიანეს საიმპერატორო ტახტზე მოსვლის _ 284 წელს.

ყოველივე ზემოთქმულის შედეგად შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ სომხეთის გაქრისტიანება 284-325 წლებს შორის მომხდარი ფაქტია.

 

2) ლეონტი კესარიელის ზეობის წლები

მომდევნო ისტორიული პიროვნება, რომელიც აგათანგელოსის თხზულებაშია დასახელებული და რომლის მოღვაწეობის წლებიც ისტორიოგრაფიაში მეტ-ნაკლებად განსაზღვრულია, არის _ ლეონტი კესარიელი.

ლეონტი კესარიელი ჩვენს მიერ განსახილველ წყაროში რამდენჯერმეა მოხსენიებული. `წმ. გრიგოლ პართელის ცხოვრების~ ქართულ თარგმანში ლეონტი კესარიელის მოხსენიების სიხშირე ასეთია: _ `თანაწარაყვანნა ნეტარსა გრიგოლის და წარავლინნა კესარიად კაბადუკიისა, რათა ლეონტის მიერ, რომელი იგი იყო მაშინ მთავარეპისკოპოსი კესარიისაO...~ (5, გვ. 40); `...მთავარეპისკოპოსმან ლეონტი...~ (5, გვ. 41).

მაშასადამე, როგორც ვხედავთ, ქართულ თარგმანში, ლეონტი ორივეგან _ მთავარეპისკოპოსის ტიტულის მატარებლადაა წარმოჩენილი. მოდით ეხლა ვნახოთ, თუ რა ტიტულატურა აქვს ლეონტი კესარიელს _ არაბულ თარგმანში.

ქართული თარგმანისაგან განსხვავებით, არაბულ თარგმანში ლეონტი კესარიელი სულ 17-ჯერაა ნახსენები, საიდანაც: 5-ჯერ არქიეპისკოპოსის ტიტულით (იხ. 4, გვ. 123, 125, 129-ორჯერ, 141), 4-ჯერ პატრიარქის ტიტულით (იხ. 4, გვ. 125, 129, 131, 133), გარდა ამისა, იგი 5-ჯერ _ `წმინდა~ (იხ. 4, გვ. 125, 129-ორჯერ, 133, 143) და 3-ჯერ _ `ნეტარის~ ეპითეტითაა მოხსენიებული (იხ. 4, გვ. 127, 129, 141).

ყოველივე თქმულის შემდეგ, მოდით ეხლა, უშუალოდ ლეონტი კესარიელის მოღვაწეობის წლებთან არსებული ინფორმაციები გავიხსენოთ. ამასთან დაკავშირებით ვახტანგ გოილაძე აღნიშნავს _ `...ლეონტი ადრექრისტიანულ სამყაროში ცნობილი პიროვნება იყო. იგი ნიკეის კრებაზე დამსწრე, ცნობილ საეკლესიო მოღვაწეთა შორის იხსენიება. როდის დაიკავა კესარიის საეპისკოპოსო კათედრა ლეონტიმ, ზუსტად არ ვიცით, მაგრამ 314 წელს ანკირიაში (ახლანდ. ანკარა) გამართულ ადგილობრივ საეკლესიო კრებაზე დამსწრე ეპისკოპოსთა შორის კაპადოკიის კესარიის ეპისკოპოს _ აგრიკოლას ხელმოწერაა. პ. გიდულიანოვი აგრიკოლას ეპისკოპოსობის ბოლო თარიღად 314 წელს მიიჩნევს (გვ. 388). ანკირიის კრების შემდეგ აგრიკოლა ან გადაყენებულ იქნა, ან გარდაიცვალა და 314 წლის შემდგომ კათედრა ლეონტის უნდა დაეკავებინა. პ. გიდულიანოვი ლეონტის ეპისკოპოსობას 315/316-325 წლებით განსაზღვრავს (326-341 წ.წ. კესარიის ეპისკოპოსად გერონტი ჩანს)... ნიკეის კრებაზე ლეონტი სხვა არიანელ ეპისკოპოსთა მხარდამხარ არიოსის მხარეზე გამოდიოდა. რის გამოც იგი გადაყენებულ იქნა...~ (15, გვ. 160-161).

წინამდებარე თხრობა ჩვენს მიერ ადრე უკვე გამოთქმული მსჯელობით გვინდა გავაგრძელოთ _ `...აგათანგელოსის თანახმად რიფსიმიანეთა ნაწამები სხეულის დამარხვისა და თრდატის განკურნების შემდეგ გრიგოლის სასწაულებრივი ქმედების შედეგად ქრისტეს რჯულის მაღიარებელი თრდატი, თავის ქვეყანაში კერპების დამსხვრევის შემდეგ (იხ. 48, გვ. 30-39) კესარიის ეპისკოპოსთან აგზავნის დელეგაციას... გრიგოლი, ლეონტი კესარიელთან წასვლის მეორე წელს ბრუნდება სომხეთში და მოგვიანებით ახდენს სამეფო კარისა და ერის ქრისტეს რჯულზე განათვლას...~ (16, გვ. 20; იხ. აგრეთვე 1, გვ. 84-86).

როგორც ზემოთაც ვნახეთ იმპერატორი დიოკლეტიანე საიმპერატორო ტახტიდან 305 წელს გადადგა, ხოლო 313 (ან 316) წელს კი, გარდაიცვალა. რაც შეეხება ლეონტი კესარიელს, კესარიის საეპისკოპოსო ტახტზე მისი მოღვაწეობის წლებია 315/316-325 წ.წ. მაშასადამე, ყოველივე ზემოთქმულის შემდეგ, სახეზე გვაქვს აშკარა ქრონოლოგიური შეუსაბამობა, რადგანაც აგათანგელოსის თანახმად თრდატის მიერ რიფსიმიანთა წამება და მომდევნო წელს გრიგოლის ხელდასხმა, თითქოსდა, დიოკლეტიანეს დროსაა მომხდარი. არადა, ისტორიოგრაფიაში ცნობილი ფაქტების გათვალისწინებით, როგორც ვნახეთ, იმ დროისათვის, როცა ლეონტი კესარიელი ხელს ასხამს გრიგოლს, დიოკლეტიანე როგორც მინიმუმ იმპერატორი აღარაა და როგორც მაქსიმუმ რამდენიმე წლის გარდაცვლილია.

 

დ) მოსე ხორენელისეული მინიშნებანი

აგათანგელოსის ავტორობით ცნობილ თხზულებაში, როგორც ითქვა, ჩვენს მიერ განსახილველ მოვლენებთან მიმართებაში, კონკრეტულ წლებთან დაკავშირებით ღია მინიშნება არ ფიქსირდება.

მოდით ეხლა ვნახოთ, თუ როგორაა აღწერილი მოსე ხორენელთან სომხეთში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება.

მოსე ხორენელი, აგათანგელოსისაგან განსხვავებით, ამა თუ იმ მოვლენის მოხდენის კონკრეტულ თარიღებსაც გვითითებს, თუმცა მათში, როგორც ზემოთაც აღინიშნა, აშკარად ჩანს ქრონოლოგიური პრინციპის დარღვევა. ამჟამად ჩვენი საუბარი კონკრეტულ პირებთან მიმართებაში გვინდა განვაგრძოთ.

 

1) სომეხთა მეფე თრდატ III

თავიდანვე უნდა ითქვას, რომ თრდატ III-ის ზეობის წლებთან დაკავშირებით, ისტორიოგრაფიაში, ერთიანი შეხედულება არ არსებობს. ისტორიულ წყაროთა ერთი ნაწილის მიხედვით _ `...თრდატ (ტირდატე) III, სომხეთის მეფე(ა) 298-330 წ.წ. გამეფდა რომის იმპერატორ დიოკლეტიანეს დახმარებით. თრდატ III-მ სასანიანთა ირანის წინააღმდეგ ბრძოლაში რომის დახმარებით ფაქტობრივად მიაღწია დამოუკიდებლობას, რასაც მოჰყვა სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება...~ (17, გვ. 699).

აღნიშნული შეხედულების თანახმად, ჩვენთვის საინტერესო დროის მონაკვეთში არშაკუნიანთა სამეფო დინასტია ასეთი სახისაა _ `...ვალარშ II: 185-198; ხოსროვ I: 198-215; თრდატ II: 215-252; ხოსროვ II: 273-287 (შემდეგ დგება ე.წ. უმეფობის ხანა –ს.ს.); თრდატ III: 298-330...~ (3, გვ. 614).

მოსე ხორენელის მიხედვით განსახილველი დროითი მონაკვეთის სურათი `ოდნავ~ განსხვავებულად არის წარმოდგენილი, რომლის მიხედვითაც თრდატ III-ის მამა _ ხოსროვი, სამეფო ტახტზე, მამამისის, ვალარშის სიკვდილის შემდეგ ადის _ `... სამეფო ტახტი დაიკავა ვალარშის ვაჟმა, ხოსროვმა, სპარსთა მეფის არტავანის (მბრძანებლობის) მესამე წელს...~ (9, გვ. 160).

ისტორიოგრაფიაში ზუსტადაა ცნობილი `სპარსთა მეფის არტავანის~, უფრო ზუსტად არტაბან V-ის ზეობის წლები _ `... არტაბან V დაახლ. 209-224 წ.წ...~ ( 3, გვ. 614). მაშინ, მოსე ხორენელისეულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით გამოდის, რომ თრდატის მამა ხოსროვი სამეფო ტახტზე 209+3=212 წელს ასულა, და `... ორმოცდარვა წელიწადს მეფობდა...~ (9, გვ. 160).

ამდენად, თრდატის მამა ხოსროვი სამეფო ტახტზეა: 212 + 48 = 260 წლამდე, რომლის სიკვდილის შემდეგაც სომხეთში შემოიჭრება სპარსეთის მეფე არტაშირი, რომელიც მოსე ხორენელის ინფორმაციით _ `... სპარსი მოხელეების შემწეობით იგი ოცდაექვს წელიწადს განაგებდა ჩვენს ქვეყანას, ვითარცა ერთ-ერთ თავის მხარეთაგანს. არტაშირის შემდეგ, თრდატის გამეფებამდე, ერთი წლის მანძილზე (ჩვენში მბრძანებლობდა) იმისი ვაჟი შაპუჰი, რაც მეფისწულს ნიშნავს...~ (9, გვ. 162-163).

მაშასადამე, ამ ვერსიით _ თრდატ III, არტაშირის მმართველობის დამთავრებიდან, ანუ 260+26=286 წ.წ. მისი ვაჟის შაჰუპის ერთწლიანი მმართველობის შემდეგ, ანუ _ 287 წელს ადის სომხეთის სამეფო ტახტზე.

აღნიშნულთან მიმართებაში მოსე ხორენელი ასე იუწყება _ `...რადგან არ არსებობს ჭეშმარიტი ისტორია ქრონოლოგიის გარეშე, ამიტომ დეტალურად გამოვიკვლიეთ და დავადგინეთ რომ თრდატი დიოკლეტიანეს (მბრძანებლობის) მესამე წელს გამეფებულა...~(9, გვ. 166). თუ გავიხსენებთ, რომ დიოკლეტიანე რომის იმპერატორად 284 წელს მოგვევლინა, მაშინ საბოლოოდ იკვეთება, რომ თრდატ III სომხეთის სამეფო ტახტზე 287 წელს ასულა. იქვე ასეთი ინფორმაციაა დაცული _ `...რაც შეეხება წმიდა თრდატის შესახებ ცნობებს, ისინი სარწმუნოა. დაალევინეს საწამლავი და მოაკლდათ მისი მადლის სხივთა ნათელი. თრდატი ორმოცდათექვსმეტ წელიწადს მეფობდა...~ (9, გვ.180).

ამდენად, ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებული შეხედულებისაგან განსხვავებით, მოსე ხორენელის მიხედვით თრდატ III არა: 298-330 წლებში, არამედ 287-343 წლებში მართავს სომხეთის სამეფოს.

ამდენად, როგორც ვხედავთ, სახეზე გვაქვს აშკარა ქრონოლოგიური შეუსაბამობა.

 

2) სომხეთის განმანათლებელ წმ. გრიგოლის

დაბადება-მოღვაწეობის საკითხისათვის

წმ. გრიგოლ განმანათლებლის თაობაზე მსჯელობა გრიგოლის მშობლებისა და მის წარმომავლობაზე საუბრით გვინდა დავიწყოთ. ამასთან დაკავშირებით საკმაოდ ვრცელი ინფორმაციაა დაცული მოსე ხორენელთან. მივყვეთ თანამიმდევრობას.

მოსე ხორენელისეული ინფორმაციის თანახმად, წმ. გრიგოლი _ `...იყო პართელთა ქვეყნიდან, პაჰლავთა გვარიდან, მეფეთა გვარის, არშაკუნთა განაყოფი, სურენიანთა სახლიშვილი, ძე ანაკისა...~ (9, გვ. 178). სამწუხაროდ, მოსე ხორენელი წმ. გრიგოლის დედასთან დაკავშირებით არანაირ ინფორმაციას არ გვაწვდის. სამაგიეროდ ცნობებია გრიგოლის _ ძიძის, მეუღლისა და შვილების თაობაზე.

სომხური წყაროს თანახმად წმ. გრიგოლის ძიძის სახელია _ სოფი, რომლის თაობაზეც წყაროში ვკითხულობთ _ `...ერთი სპარსი, რომელსაც ბურდარი ერქვა, არა მდაბიო და უბრალო კაცი, წავიდა თავის ქვეყნიდან და მიაშურა გამირქის მხარეებს, შეიხიზნა კესარიაში. მან ცოლად შეირთო მორწმუნე ქალი, სახელად სოფი, მდიდარი კაცის, ვინმე ევთალიოსის და, მერმე კი თავის ცოლთან ერთად უკანვე, სპარსეთში გაბრუნდა. ევთალიოსი დაედევნა მას და გადაათქმევინა წასვლა. სოფი შეესწრო ჩვენი განმანათლებლის დაბადებას და ასე შემთხვეთი გახდა მისი ძიძა...~ (9, გვ. 164). ამის შემდეგ გვეუწყება, რომ სოფი გრიგოლს თავისთან წაიყვანს კაბადოკიაში და იქ გაზრდის _ `...ყოველივე ეს მოხდა ღმერთის განგებით, რათა მას ეჩვენებინა ჩვენთვის ხსნის გზა. სხვანაირად როგორ უნდა ავხსნათ პაჰლავიანი ყრმის აღზრდა რომაელთა სამფლობელოში და ქრისტეს სარწმუნოებასთან მისი ზიარება...~ (9, გვ. 164).

მოსე ხორენელი თავის თხრობას გრიგოლის ცოლ-შვილზე საუბრით აგრძელებს. მისი ინფორმაციით წმ. გრიგოლი კაპადოკიაშივე შეირთავს ცოლს სახელად _ მარიამს, რომელთანაც მას ორი ვაჟი შეეძინა _ `...როცა ყმაწვილი დაკაცდა, ერთმა მორწმუნემ, ვისაც დავითი ერქვა, მიათხოვა მას თავისი ასული მარიამი. სამი წლის შემდეგ, შეეძინათ რა ორი ვაჟი...~ (9, გვ. 164).

წმ. გრიგოლის შვილებთან დაკავშირებული ინფორმაციები წყაროში გაბნეულადაა მოცემული. იქ სადაც საუბარია წმ. გრიგოლისა და მისი მეუღლის მარიამის დაცილებაზე, შვილებთან დაკავშირებით აღნიშნულია, რომ გრიგოლის უმცროსი ვაჟი მარიამმა წაიყვანა, ხოლო უფროსი ძიძებთან დარჩა _ `..ისინი ურთიერთშეთანხმებით გაიყარნენ, დაშორდნენ ერთმანეთს. მარიამი, რომელმაც თავისთან წაიყვანა უმცროსი ვაჟი, შემონაზვნდა, მან დედათა მონასტერს მიაშურა. რაჟამს ბიჭი მოიწიფა, იგი მიმდევარი გახდა ერთი მარტომყოფისა, სახელად ნიკომაქოსისა. უფროსი ძე აღმზრდელებთან დარჩა...~ (9, გვ. 164). მათი სახელები კი ცოტა ქვევითაა დაცული, რომლის მიხედვითაც ვგებულობთ, რომ გრიგოლის უმცროს ვაჟს _ არისტაქესი რქმევია, რომელიც გრიგოლმა თავისი ხელით აკურთხა სომხეთის მთავარეპისკოპოსად _ `...მან (აქ: გრიგოლმა _ ს.ს.) საკუთარი ვაჟი, არისტაკესი დატოვა თავის შემცვლელად ხოლო თვითონ დარანალიქის გავარში, მანის ქვაბთა მთაზე დაივანა...~ (9, გვ. 177).

იქვე თხრობის გაგრძელებისას გვეუწყება გრიგოლის უფროსი ძის სახელიც, რომელმაც მისი უმცროსი ძმის არისტაკესის შემდეგ დაიკავა მთავარეპისკოპოსის ტახტი _ `...ტახტი დაიკავა მისმა უფროსმა ძმამ, ვრთანესმა, თრდატის (მეფობის) ორმოცდამეთოთხმეტე წლიდან...~ (9, გვ.177).

 

 

ა) წმ. გრიგოლის დაბადების საკითხისათვის

ყოველივე ზემოთქმულის შემდეგ მოდით ვნახოთ, თუ რა ინფორმაციებია დაცული, მოსე ხორენელთან, გრიგოლის დაბადებასთან დაკავშირებით. დღეისათვის დამკვიდრებული  შეხედულების თანახმად გრიგოლ სომეხთა განმანათლებელი 239-326 წლებში მოღვაწეობს (იხ. 6, გვ. 267).

მოსე ხორენელისეული ვერსიის თაობაზე მსჯელობა წმ. გრიგოლის მამის _ ანაკის თაობაზე საუბრით გავაგრძელოთ.

მოსე ხორენელის მიხედვით სპარსთა მეფის არტაშირის დავალებით წმ. გრიგოლის მამა იგზავნება სომხეთში, რათა მოკლას სომეხთა მეფე და თრდატ III-ის მამა ხოსროვი (იხ. 9, გვ. 160).

წყაროს მიხედვით სომხეთში შემოსული ანაკი და მისი ოჯახი გაჩერებულა _ `არტაზად სახელდებულ გავარში, ვაკე ადგილზე...~ (9, გვ. 160), სადაც, როგორც წყაროდან გვეუწყება _ `...გამოვლინდა, ჩვენი დიდი და წმიდა მოციქულის, თადეოსის (სხეულის) ნაწილები...~ (9, გვ. 165). სწორედ ამ ველზე, როგორც ამას მოსე ხორენელი იუწყება _ `...ანაკის დაბინავებისას ისე მოხდა, რომ მან ღამე გაათია წმიდა მოციქულის სამარესთან, რომელიც მისი კარვის ქვეშ მოექცა. როგორც ამბობენ, იქ დაფეხმძიმდა ჩვენი წმიდა და დიდი განმანათლებლის დედა...~ (9, გვ. 160). ამ ამბების აღწერის შემდეგ ვგებულობთ ხოსროვის მკვლელობის ამბავს _ `...სომხეთში ანაკის მოსვლიდან გავიდა ორი წელი და როცა მესამე დადგა, მოკლა მან ხოსროვი, რომელიც ორმოცდარვა წელიწადს მეფობდა...~ (9, გვ. 160).

როგორც ზემოთაც ვთქვით, მოსე ხორენელის მიხედვით ხოსროვი მოუკლავთ 260 წელს (212+48). შესაბამისად, ანაკი სომხეთში ჩამოსულა 260-3=257 წელს, და თუ მოსე ხორენელისეულ მსჯელობას დავეყრდნობით, სწორედ ამავე წელს, ანუ _ 257 წელს `ჩასახულა~ წმ. გრიგოლი.

მაშასადამე, წმ. გრიგოლი სავარაუდოდ _ 257, ანუ 258 წელს უნდა იყოს დაბადებული. იმის დასაზუსტებლად, თუ კონკრეტულად როდის დაიბადა გრიგოლი, ჩვენის აზრით, წყაროში მოხსენიებული, თადეოზ მოციქულზე არსებული ერთი ასეთი ცნობა გამოგვადგება.

როგორც ცნობილია, მაცხოვრის  მოწაფე _ იუდა, მარიამის დამწინდველის, იოსების ერთ-ერთი ვაჟი, სახარებაში _ ლებეოსად და თადეოზად მოიხსენიება (იხ. მათე 10, 3; მარკოზი 3,18; იოანე 14,22).

წმ. იუდა (თადეოზი, იგივე ლებეოსი) მოციქულმა _ `...სამოციქულო საქმიანობაში მიაღწია არარატის მთის მიმდებარე მხარეებს, სადაც მრავალი განაშორა კერპთაყვანისმცემლობის სიბნელეს და ქრისტიანად აქცია. ამით ადგილობრივი კერპების მსახური ქურუმები დიდად გადაიმტერა. მათ შეიპყრეს წმიდა მოციქული და მრავალი სატანჯველი სწიეს, რის შემდეგაც ჯვარს აცვეს და ისრებით განგმირეს...~ (18, გვ. 192).

საეკლესიო კალენდრის მიხედვით, წმ. იუდა (თადეოზ) მოციქულის ხსენების დღე არის _ 2 ივლისი. შესაბამისად, შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ წყაროში მითითებული ცნობა, რომ _ `...მან ღამე გაათია წმიდა მოციქულის სამარესთან, რომელიც მისი კარვის ქვეშ მოექცა. როგორც ამბობენ, იქ დაფეხმძიმდა ჩვენი წმიდა და დიდი განმანათლებლის დედა...~ (9, გვ. 160), სწორედაც რომ _ წმ. გრიგოლის დაბადებისათვის საჭირო 9 თვიანი დროითი მონაკვეთის ათვლის წერტილზე შეიძლება გვითითებდეს.

მაშასადამე, თუ დავუშვებთ, რომ წყაროში დასახელებული, თადეოზთან დაკავშირებული წმ. გრიგოლის `ჩასახვისეული~ ინფორმაცია წმ. მოციქულის ხსენების თარიღზე მიგვანიშნებს, მაშინ შეგვიძლია გამოვთქვათ ვარაუდი, რომ წმ. გრიგოლი _ 257 წლის 2 ივლისიდან ათვლით მე-9, ანუ _ 258 წლის მარტ-აპრილის თვეში უნდა იყოს დაბადებული.

ამდენად, დღეისათვის ფართოდ დამკვიდრებული შეხედულებისაგან განსხვავებით, მოსე ხორენელისეული ინფორმაციების ანალიზის მიხედვით გამოდის, რომ წმ. გრიგოლ განმანათლებელი, არა _ 239, არამედ _ 258 წელს უნდა იყოს დაბადებული.

 

ბ) წმ. გრიგოლის მოღვაწეობის საკითხისათვის

წმ. გრიგოლის მოღვაწეობასთან დაკავშირებული საკითხების განხილვა, მოდით აგათანგელოსთან და მოსე ხორენელთან არსებული ინფორმაციების ურთიერთშეჯერებით გავაგრძელოთ.

მოსე ხორენელისეული ინფორმაციის მიხედვით წმ. გრიგოლი სომხეთის სამღვდელმთავრო ტახტზე თრდატის მეფობის მეჩვიდმეტე წელსაა ასული _ `...ჩვენ გამოვიკვლიეთ, რომ მამა ჩვენი და სულიერი მშობელი გრიგორიოსი წმიდა მოციქულის, თადეოსის ტახტზე, თრდატის მეფობის მეჩვიდმეტე წელს ავიდა...~ (9, გვ. 177).

როგორც ზემოთაც აღვნიშნეთ მოსე ხორენელის თანახმად თრდატი სომხეთის ტახტზე დიოკლეტიანეს იმპერატორობის მესამე წელს ასულა (იხ. 9, გვ. 166), ე.ი. თრდატის მეფობის დასაწყისი 287 წელზე მოდის. მაშასადამე, მოსე ხორენელის მიხედვით წმ. გრიგოლი სომხეთის სამღვდელმთავრო ტახტზე 287+17=304 წელსაა ასული.

წმ. გრიგორის მიერ სომხეთის მღვდელმთავრის ადგილის დაკავებამდე დროით მონაკვეთში მომხდარი, დეტალურადაა აღწერილი აგათანგელოსის სახელით ცნობილ თხზულებაში. მოდით მივყვეთ თანამიმდევრობას.

აგათანგელოსის თანახმად, თრდატ მეფე გადაწყვეტს ქრისტეს რჯულის მაღიარებელი გრიგოლის წარმართულ რელიგიაზე გადმობირებას. ამაზე უარის მიღების შემდეგ თრდატი წმ. გრიგოლის წამებას დაიწყებს.

აგათანგელოსი წმ. გრიგორის თითოეულ წამებას დეტალურად აღგვიწერს, რომლის მიხედვით ჩანს, რომ წმ. გრიგოლი სულ 9-ჯერ უწამებიათ.

პირველი წამება 7 დღეს გაგრძელებულა (იხ. 5, გვ. 13), რის შემდეგაც თრდატს გრიგოლისათვის კვლავ კერპთაყვანისმცემლობაზე გადასვლა შეუთავაზებია. მიღებული უარის შემდეგ დაწყებულა რიგით მეორე წამება, რომელიც ასევე 7 დღეს გაგრძელებულა _ `...და დაყო წმიდამან გრიგოლი დამოკიდებულმან ფერხითა თავდამოქცევით ვიდრე აღესრულებოდეს შGდნი დღენი...~ (5, გვ. 14). ამის შემდეგ კიდევ უფრო გაუძლიერებია თრდატს გრიგოლის წამება, რომელიც 3 ეტაპად განხორციელებულა და 6 დღე გაგრძელებულა _ `...ესევითარსა მას მძGნვარესა სატანჯველსა შინა ყოფად უტევეს იგი ექუს დღე...~ (5, გვ. 15), მეშვიდე დღეს კი კვლავ თრდატთან მიუყვანიათ. გრიგოლის `სიჯიუტით~ გამწარებულ თრდატს კვლავ გაუცია წმ. გრიგოლის წამების ბრძანება _ `...ამათ სიტყუათა-თGს უმეტესად ბორგნეული იქმნა მეფე და მეყსეულად ბრძანებითა მისითა შეიკრნეს ფერPნი მოწამისანი და დაკიდებული იქმნა თავდამოქცევითა და წყალი ფრიადი შთაასხნეს განსავლისა მისსა რათა მიერ აღივსოს მუცელი მისი...~ (5, გვ. 16). ამ დღესვე მომხდარა მისი რიგით მეშვიდე წამებაც, რომლის დროსაც თრდატი დამცინავად ეკითხება წმ. გრიგოლს _ `...სადა არს ღმერთი შენი, გრიგოლი, რომელსა შენ ესევდ. მოვედიან აწ და გიPსენინ Pელთა ჩემთა-გან...~ (5, გვ. 16).

ამ წამების შემდეგ მომდევნო, ანუ რიგით მე-8 დღეს, ნაწამები გრიგორი მიიყვანეს თრდატთან და _ `...ვითარცა იხილა წადიერებით წარმოდგომილი და Pორცითა განკურნებული, რომელი იგი სრულიად განლეულ იყო გუამითა პირველსა მას დღესა, განკGრდა თავსა შორის თGსსა და ზარცმულ იყო...~ (5, გვ.1 7), და ბრძანა წმ. გრიგოლის ხელახალი წამება, რაც 3 დღე გაგრძელებულა _ `...ვინაOცა გრიგოლნი რკინისანი უბრძანნა შესხმად სადრეკელსა ზედა მუPლთა მისთასა და სოლთა მიერ რკინისათა განჭედაO მათი, და ეგრეთ დამოჰკიდეს წმიდაO იგი სამ დღე...~ (5, გვ. 17).

და აი ამ რიგით მერვე _ სამდღიანი წამების შემდეგ გრიგოლს კვლავ მიიყვანენ თრდატის წინაშე, სადაც მას ქრისტეს რჯულის ქადაგება დაუწყია. ამით განრისხებული თრდატი კვლავ მის წამებას ბრძანებს. აღნიშნული, რიგით _ მეცხრე წამების შემდეგ, მთავრდება კიდეც თრდატის მიერ წმ. გრიგოლის წამების პირველი პირობითი ეტაპი, რომელიც მთლიანობაში _ 25 დღიან დროით მონაკვეთს მოიცავს.

წმ. გრიგოლის ჯურღმულში ჩაგდებით იწყება მისი წამების პირობითი _ მეორე ეტაპი, რომლის ხანგრძლივობასთან დაკავშირებით სხვადასხვა ხელნაწერებში ერთმანეთისაგან `ოდნავ~ განსხვავებული ინფორმაციებია დაცული. კერძოდ:

ხელნაწერთა ერთი ჯგუფის მიხედვით _ `...ბნელ ჯურღმულში ჩაგდების შესახებაც, თუ გორია-შამონის წამებაში ნათქვამია, რომ 3 დღეს ეყარნენ ხაროშიო, აგათანგელოსს გრიგოლი ჯურღმულში 13 წლით ჩაუმწყვდევია...~ (2, გვ. 340); რაც შეეხება აგათანგელოსის თხზულების ქართულ თარგმანს, მისი მიხედვით წმ. გრიგოლმა _ `...დაყვნა ჯურღმულსა მას შინა წელიწადნი რიცხვით ათოთხმეტნი...~ (5, გვ. 19).

ზემოთთქმულისაგან განსხვავებით არაბული თარგმანის მიხედვით, წმ. გრიგოლს ორმოში 15 წელი გაუტარებია (იხ. 4, გვ. 71, 91, 103, 105, 127, 145).

ვიდრე გავიგებდეთ, თუ წმ. გრიგოლის მოღვაწეობის რომელ კონკრეტულ დროით მონაკვეთს მოიცავს მის მიერ ორმოში გატარებული _ 13, 14 ან 15 წელი, მოდით მანამდე წმ. გრიგოლთან დაკავშირებული კიდევ ერთი საკითხი განვიხილოთ.

ჩვენს მიერ ადრე უკვე ჩატარებული კვლევისას გამოიკვეთა, რომ _ `...რიფსიმიანთა წამებიდან (26-27 სექტემბერი) რამდენიმე თვის შემდეგ ლეონტი კესარიელთან წასული გრიგოლი, მომდვნო წლის ოქტომბერში დაბრუნებულა სომხეთში...~ (1, გვ.86).

არაბული თარგმანის თანახმად ლეონტი კესარიელის მიერ ხელდასხმულ გრიგოლს, ლეონტისავე დავალებით, სომხეთის მღვდელმთავრის ტახტზე ხელდასხმას უკეთებს სევასტიის ეპისკოპოსი პეტრე (იხ. 4, გვ. 131-133). ეს ყველაფერი წმ. გრიგოლის ორმოდან ამოყვანის მომდევნო წელს ხდება.

თუ გავითვალისწინებით, რომ მოსე ხორენელის მიხედვით, წმ. გრიგოლის მიერ სომხეთის მღვდელმთავრის ტახტის დაკავება თრდატ III-ის გამეფების მე-17, ანუ _ 304 წელსაა მომხდარი, მაშინ წმ. გრიგოლის ორმოდან ამოყვანის თარიღად მისი წინარე, ანუ _ 303 წელი იკვეთება.

შესაბამისად, თუ წმ. გრიგოლის ორმოდან ამოყვანის წლად 303 წელს მივიჩნეთ, მაშინ ზემოთგანხილული ვარიანტების თანახმად წმ. გრიგოლი ორმოში ჩაუგდიათ: ა) 303-13=290, ბ) 303-14=289 ან გ) 303-15=288 წელს.

და ბოლოს, მოდით, ამ თავის დასასრულს, წმ. გრიგოლის მოღვაწეობის უკანასკნელ პერიოდზეც ვთქვათ ორიოდე სიტყვა.

მოსე ხორენელისეული ინფორმაციიდან გამომდინარე მას შემდეგ, რაც კონსტანტინე იმპერატორმა ნიკეის I მსოფლიო კრების ჩატარება განიზრახა, კრებაზე თრდატიც და გრიგოლიც მიუწვევიათ, თუმცა გარკვეულ მიზეზთა გამო ვერცერთი მათგანი კრებაზე ვერ წასულა; სამაგიეროდ, მათ ნაცვლად გაიგზავნა წმ. გრიგოლის ვაჟი არისტაკესი (იხ. 9, გვ. 175). კრების დამთავრების შემდეგ _ `...არისტაკესი გამობრუნდა უკან ჭეშმარიტი რწმენითა და კრების ოცი თავისაგან შემდგარი კანონებით. ქალაქ ვალარშაპატში იგი შეხვდა თავის მამასა და მეფე (თრდატს)...~ (9, გვ. 176). და აი, ამის შემდეგ მოსე ხორენელი წმ. გრიგოლთან დაკავშირებით ასეთ ინფორმაციას გვაწვდის _ `...რაც შეეხება წმიდა გრიგოლს, იგი დაბრუნდა იმავე მთებში და ამის შემდეგ სიკვდილამდე არავის დანახვებია...~ (9, გვ. 176). ამდენად, აღნიშნულიდან გამომდინარე წმ. გრიგოლი `იმავე მთებში~ 325 წლის სიახლოვესაა წასული (ანუ დაბრუნებული).

ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებული ვერსიის თანახმად _ წმ. გრიგოლი 326 წელსაა გარდაცვლილი (იხ. 6, გვ. 267).

ზემოთაღნიშნული ინფორმაციის პარალელურად, მოსე ხორენელი იქვე აღნიშნავს _ `...როცა მისი ვაჟი, არისტაკესი ნიკეის კრებიდან დაბრუნდა, ამის შემდეგ წმიდა გრიგორიოსი აღარავის დანახვებია. მისი მღვდლად კურთხევიდან, თრდატის მეფობის მეჩვიდმეტე წლიდან, იმ დრომდე, რა დღიდანაც (გრიგორი) არავისთან გამოჩენილა, თრდატის (მბრძანებლობის) ორმოცდამეექვსე წლამდე, ოცდაათი წელიწადი გავიდა...~ (9, გვ. 177).

აქ მოცემული ინფორმაციის ანალიზის შემდეგ იკვეთება, რომ იმ დღემდე, რაც წმ. გრიგოლი აღარავისთან გამოჩენილა, გასულია თრდატის მეფობიდან _ 46, ხოლო გრიგოლის ხელდასხმიდან _ 30 წელი, რაც შესაბამისად 287+46=333 და 304+30=334 წლებზე მოდის (საუბრის გაგრძელებამდე დავსძენთ, რომ აქ სახეზეა ერთწლიანი ცდომილება).

ამდენად, როგორც ვხედავთ, მოსე ხორენელისეული ინფორმაცია აშკარად შეუსაბამობაში მოდის არა მარტო ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებულ შეხედულებასთან, არამედ თავის თავთანაც, კერძოდ:

როგორც ზემოთაც აღვნიშნეთ წმ. გრიგოლი 326 წელს უნდა იყოს გარდაცვლილი. ამ მოსაზრებას თავის მხრივ, როგორც ითქვა მოსე ხორენელიც `ადასტურებს~ _ `...როცა მისი ვაჟი არისტაკესი (325 წელს გამართული _ ს.ს.) ნიკეის კრებიდან დაბრუნდა, ამის შემდეგ წმ. გრიგორისი აღარავის დანახვებია...~ (9, გვ. 177).

მეორეს მხრივ, მოსე ხორენელი თავისივე ნათქვამის საწინააღმდეგოდ აღნიშნულ დროით მიჯნად, ზემოთ ნახსენებ 333-334 წლებს გამოკვეთავს, რაც ქრონოლოგიური შეუსაბამობის მორიგ მაგალითად უნდა მივიჩნიოთ.

 

ე) დასკვნა

ზემოთგანხილულ ქრონოლოგიურ შეუსაბამოთაგან, ჩვენი საკვლევი თემატიკიდან გამომდინარე ყურადღება გვინდა შემდეგზე გავამახვილოთ:

1) აგათანგელოსის მიხედვით სომეხთა გაქრისტიანება თითქოსდა რომის იმპერატორის _ დიოკლეტიანესა (284-305 წ.წ.) და კესარიის საეპისკოპოსო კათედრის მეთაურის _ ლეონტი კესარიელის (315/316-325 წ.წ.) ზეობის წლებშია მომხდარი.

დიოკლეტიანესა და ლეონტი კესარიელის ზეობის წლებს შორის არსებული დროითი შუალედი, საფუძველს იძლევა თამამად დავასკვნათ, რომ აგათანგელოსის სახელით ცნობილი თხზულების აღნიშნული მონაკვეთი აშკარა ქრონოლოგიურ წინააღმდეგობაში მოდის ისტორიულად მყარად დადგენილ _ მომხდარ მოვლენათა რეალობასთან;

2) მოსე ხორენელის `სომხეთის ისტორიის~ მიხედვით გაქრისტიანების პროცესებში ლეონტი კესარიელის როლი მკაფიოდ არ არის გამოკვეთილი.

მეორეს მხრივ, მის მიერ `სომხეთის ისტორიაში~ მითითებული თარიღების ურთიერთშეჯერებიდან მიგვენიშნება, რომ:

_ თრდატ III სომხეთის სამეფო ტახტზე დიოკლეტიანეს მე-3 წელს ადის _ `...რადგან არ არსებობს ჭეშმარიტი ისტორია ქრონოლოგიის გარეშე, ამიტომ დეტალურად გამოვიკვლიეთ და დავადგინეთ, რომ თრდატი დიოკლეტიანეს (მბრძანებლობის) მესამე წელს გამეფებულა...~ (9, გვ. 166), ანუ ეს ხდება (284+3) 287-ე წელს;

_ გრიგოლ განმანათლებელი: `...წმიდა მოციქულის, თადეოსის ტახტზე, თრდატის მეფობის მეჩვიდმეტე წელს ავიდა...~ (9, გვ. 177).

მაშასადამე, წმ. გრიგოლი 287+17=304 წელს გამხდარა მის მიერვე გაქრისტიანებული სომხეთის მღვდელმთავარი.

როგორც ცნობილია_ დიოკლეტიანეს მიერ 303 წ. 23(28) თებერვალს მიღებული ედიქტის თანახმად მთელს რომის იმპერიაში ღიად იწყება ქრისტიანთა დევნის უმძიმესი ეტაპი _ `...დიოკლეტიანეს მმართველობის მეცხრამეტე წელი იყო, დისტროსის თვე, რომაელთა მიხედვით მას ეწოდება მარტი, როდესაც ახლოვდებოდა მაცხოვრის ვნების დღესასწაული, ყველგან გავრცელდა საიმპერატორო წერილი, რომელიც ბრძანებდა ეკლესიების საძირკვლებამდე დანგრევას და წმინდა წერილების დაწვას, და პატივის მიმღებებს აცხადებდა პატივაყრილად, მსახურებს კი, თუ ქრისტიანებად დარჩებოდნენ წაერთმეოდათ თავისუფლება...~ (19, გვ. 345); აღნიშნული დევნა კი 311 წელს გალერიუსის მიერ გამოცემული ედიქტით დამთავრდა, რომელსაც ხელს აწერდნენ _ `...იმპერატორი კეისარი გალერიუს ვალერიუს მაქსიმიანე, უძლეველი ავგუსტუსი.. და იმპერატორი კეისარი ფლავიუს ვალერიუს კონსტანტინე, ღვთისმოსავი, სვიანი, უძლეველი, ავგუსტუსი... და იმპერატორი კეისარი ვალერიუს ლიკინიანუს ლიკინიუსი, ღვთისმოსავი, სვიანი, უძლეველი ავგუსტუსი...~ (19, გვ. 37). საუბრის გაგრძელებამდე უნდა აღვნიშნოთ, რომ იქვე (სქოლიოში) ასეთი ინფორმაციაა დაცული _ `...ლაქტანციუსის (III საუკუნის საეკლესიო მწერალი) ცნობით ამ ედიქტს ოთხმა იმპერატორმა მოაწერა ხელი. ევსებიმ გამოტოვა მაქსიმიანე, ხელნაწერში არ გვხვდება ლიკინიუსი _ მთარგ. ...~ (9, გვ.371).

ისტორიული წყაროებიდან ვიცით, რომ თრდატ III -ემ დიოკლეტიანეს ხელშეწყობით დაიკავა სომხეთის სამეფო ტახტი და რომის იმპერიის უშუალო გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა.

ზემოთაღნიშნულისა და კიდევ სხვა არაერთი ფაქტორის გამო შეუძლებელია, რომ მოსე ხორენელის მიერ მითითებული 304 წლისათვის, რომის იმპერიისა და მისი გავლენის ქვეშ მყოფი რომელიმე სახელწმიფო წარმონაქმნის უმაღლეს ხელისუფალს, ქრისტიანობა _ არათუ სახელმწიფო რელიგიად, არამედ _ ქრისტიანთა მიმართ კეთილგანწყობა დაეფიქსირებინოს.

ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე თამამად შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ერთის მხრივ _ აგათანგელოსის, ხოლო მეორეს მხრივ _ მოსე ხორენელის მიერ სომხეთის სამეფოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებასთან დაკავშირებული (მითითებული) ფაქტები, წინააღმდეგობაში მოდის, როგორც _ დროით, ასევე იმ დროისათვის არსებულ რეალობასთან, და ისტორიული თვალსაზრისით აშკარად _ ნაყალბევია.

 

3) რიფისიმიანთა წამების

თარიღის საკითხისათვის

რიფსიმიანთა წამების თარიღის განსაზღვრას უდიდესი მნიშვნელობა აქვს, როგორც _ სომხეთში, ასევე _ ქართლში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების წლის დასადგენად. სომხეთში რიფსიმიანეთა წამების წელს _ თრდატი ღებულობს ღორებრივ სახეს; რასაც მოსდევს წმ. გრიგოლის ორმოდან ამოყვანა და გარკვეული დროის შემდეგ მისი ხელდასხმა ლეონტი კესარიელის მიერ; წამების მეორე წელს ხდება სამეფო კარის ქრისტეს რჯულზე მონათვლა. ქართული წყაროების მიხედვით რიფსიმიანეთა წამების მომდევნო წელს შემოდის საქართველოში წმ. ნინო და იწყებს კიდეც თავის სამოციქულო საქმიანობას.

იმისდა მიუხედავად, რომ სომხეთშიც და ქართლშიც, ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება, IV ს-ის 20-იან წლებში უნდა იყოს მომხდარი, ეს სულაც არ გამორიცხავს იმ ფაქტს, რომ ამ დროისათვის, ისევე როგორც მთელს რომის იმპერიაში, სომხეთშიც და ქართლშიც, ჯერ კიდევ I ს-დან მოყოლებული, არებულიყო ქრისტიანული თემები.

აღნიშნულთან მიმართებაში მეუფე ანანია ჯაფარიძე ბრძანებს_ `...საქართველოში IV საუკუნეში ქრისტიანობის სახელმწიფო სარწმუნოებად გამოცხადება ყოფილა არა მოულოდნელი, შემოტანილი, ანდა თავსმოხვეული აქტი, არამედ ეფუძნებოდა ქრისტიანობის ადგილობრივ საუკუნოვან ტრადიციას... წმინდა ნინო ვერ შეძლებდა მთელი ქართველი ხალხის გაქტისტიანებას, საქართველოში წმინდა მოციქულებსა და სხვა მქადაგებლებს ქართველი ხალხი შემზადებული რომ არ ჰყოლოდა ქრისტიანობის საჯარო აღიარებისათვის...~ (20, გვ. 135).

ასეთივე მდგომარეობაა სომხეთთთან მიმართებაშიც. როგორც ცნობილია სომხეთში ქრისტიანული ეკლესიის დამაარსებლად თადეოზ მოციქულია მიჩნეული (იხ. 2, გვ. 372). ჩვენს მიერ განსახილველი დროისათვის, რომის იმპერიას 4 იმპერატორი მართავდა: დასავლეთში _ კონსტანტინე და მაქსენციუსი, ხოლო აღმოსავლეთში კი ლიკინიუსი და მაქსიმინე. ევსები კესარიელი აღნიშნავს _ `..ორი ღვთისსათნო (კაცი) (აქ: კონსტანტინე და ლიკინიუსი _ ს.ს.) ყოველთა მეუფის,  ყოვლიერების ღმერთისა და მაცხოვრისაგან აღიძრნენ ორი ყველაზე უღმერთო (აქ: მაქსენციუსი და მაქსიმინე _ ს.ს.) ტირანის წინაღმდეგ და როდესაც ომი კანონით გაჩაღებული იყო, ღმერთი ყველაზე სასწაულებრივად იბრძოდა მათთან ერთად, კონსტანტინემ რომში დასცა მაქსენციუსი, ხოლო აღმოსავლეთში მას (მაქსიმინეს _ მთარგ.) დიდხანს არ უცოცხლია, და იგიც ლიკინიუსმა (მაშინ ჯერ კიდევ არ იყო ჭკუიდან გადასული) სამარცხვინო სიკვდილით მოკლა...~ (19, გვ. 389).

აღნიშნული დროისათვის სომხეთში ქრისტიანული თემების არსებობის დასტურად გამოდგება ევსები კესარიელის მიერ მაქსიმინეს უღმრთო საქციელის აღწერისას ნათქვამი _ `...ამას ტირანმა (აქ: მაქსიმინემ _ ს.ს.) დაუმატა ომი სომხების წინააღმდეგ, იმ ხალხის წინააღმდეგ, რომლებიც ძველთაგანვე რომაელების მეგობრები და თანამებრძოლები იყვნენ, რომლებიც თვითონაც ქრისტიანები იყვნენ...~ (19, გვ. 386).

მაშასადამე, ყოველივე ზემოთქმულის შემდეგ შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ უფალი იესო ქრისტეს მოციქულების, ერთის მხრივ ქართლში _ ანდრია პირველწოდებულის, სიმონ კანანელისა და მატათას, ხოლო მეორეს მხრივ სომხეთში _ თადეოზის მიერ ნაქადაგევი ქრისტიანობა გახდა ის საფუძველი, რომელზედაც IV ს-ის 20-იან წლებში, ქართლშიც და სომხეთშიც ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადდა.

 

ა) ისტორიულ წყაროთა

შედგენილობის საკითხისათვის

ჩვენი საკვლევი თემატიკის ძირითად ნაწილზე საუბრის დაწყებამდე, მოდით ორიოდე სიტყვით გავიხსენოთ აგათანგელოსის ავტორობით ცნობილი თხზულების ზოგადსტრუქტურულ აგებულებასთან დაკავშირებული, დღეს-დღეობით ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებული შეხედულებები.

აღნიშნული საკითხი საფუძვლიანად აქვს შესწავლილი აკადემიკოს ივ. ჯავახიშვილს. ამიტომ, ჩვენი შემდგომი მსჯელობა, ძირითადად, მასზე დაყრდნობით იქნება აგებული.

როგორც ვიცით დღეისათვის აგათანგელოსის თხზულების რამდენიმე რედაქციაა ცნობილი. წყაროს კრიტიკული შესწავლის შემდეგ მეცნიერთა მიერ იმთავითვე გამოითქვა სხვადასხვა მოსაზრება. ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად, აგათანგელოსის თხზულება ორი ნაწილისაგან შედგება _ `...განსვენებულმა ალფ. ფონ-გუტშმიდ-მა სომხურ-ბერძნული რედაქციების შედარებითი შესწავლის შემდგომ, აგათანგელოსის თხზულების აგებულების გამორკვევა სცადა და გადასწყვიტა, რომ იგი ორი მთავარი დამოუკიდებელი, შემდგომში გადამბული, თხზულებისაგან არის შემდგარი. ერთს იგი წმიდა გრიგოლის ცხოვრებას უწოდებს, მეორეს გრიგოლისა და რიფსიმე-გაიანეს მარტვილობას ...~ (2, გვ. 333).

განიხილავს რა ამ მოსაზრებას ივ. ჯავახიშვილი ბრძანებს _ `...თუმცა რიფსიმე-გაიანეს მარტვილობა, როგორც გუტშმიდმა აღნიშნა, ჩანართი უნდა იყოს და გრიგოლის ცხოვრებასთან მათს მარტვილობას თავდაპირველად საერთო არაფერი უნდა ჰქონოდა, მაგრამ სომხეთის განმანათლებელის ცხოვრების ყველა რედაქციებში ქალწულთა მარტვილობა გრიგოლის თავგადასავლისა და მოღვაწეობის ამბავში ისეა ჩაქსოვილი, რომ მათ შორის უკვე განუწყვეტელი ლოგიკური კავშირი არის გაბმული და თვით მოთხრობაც ისეა შეთხზული, რომ საკმარისია ერთ-ერთ მის ნაწილთაგანის გამოსარღვევად, ძაფი გამოსწიოთ, რომ მთელი ქსოვილიც დაირღვევა...~ (2, გვ. 335-336).

როგორც ცნობილია აგათანგელოსის თხზულების არაბული თარგმანი შესწავლილი და გამოქვეყნებული აქვს აკად. ნ. მარსს. აღნიშნული ტექსტის განხილვისას ნ. მარი აღნიშნავს, რომ გრიგოლ განმანათლებლის მქადაგებლობითი მოღვაწეობის ამბავი და ისტორია დროთა განმავლობაში რამდენჯერმე უნდა იყოს შეცვლილი...~ (4, გვ. 149-150; 156).

ტექსტი, რომ რამდენჯერმეა შეცვლილი ამას ნ. ადონციც ადასტურებს _ `...571 წ. მომხდარი პოლიტიკური ცვლილებებისა და საეკლესიო მღელვარების წყალობით VI და VII ს-ის საზღვარზე გრიგოლის ცხოვრების კორვინის მიერ შედგენელი რედაქცია კვლავ შეცვლილი და გადაკეთებული იყო ახალი მიმართულებისდა თანახმად...~ (2, გვ. 352).

ბუნებრივია, დროთა განმავლობაში, თუ ტექსტი რამდენჯერმე შეიცვალა, ადრე თუ გვიან მისი განახლებაც მოხდებოდა. ივ. ჯავახიშვილი განიხილავს რა ამ საკითხს ასკვნის, რომ ეს ტექსტი რამდენჯერმეა განახლებული _ `...ამგვარად ცხადი ხდება, რომ გრიგოლ განმანათლებლის ცხოვრება ეზნაკამდე მარტო ერთხელ კი არ უნდა იყოს `განახლებული~, არამედ ორჯერ. მეორეჯერ VI ს. მეორე ნახევრის პირველ ათეულებში ჩანს გადაკეთებული, როდესაც გრიგოლის განმანათლებლობითი მოღვაწეობის ასპარეზი ძალზე გაუფართოვებიათ და სომხეთის გარდა საქართველოს, ალბანეთისა და მთელი კავკასიის გამაქრისტიანებლად გამოუცხადებიათ...~ (2, გვ. 370),

ივ. ჯავახიშვილი თავისი კვლევის მეცხრე თავში _ `გრიგოლ განმანათლებლის ცხოვრების `განახლება~-გადაკეთების მიზეზ-მიზნები~ (2, გვ. 372), ბრძანებს _ `...თავის-და-თავად ცხადია, რომ სომეხთა მოქცევის ამბის `განახლებაცა~ და მრავალგზისი გადაკეთებაც უმიზეზო არ იქნებოდა და გადამკეთებლებსაც, რასაკვირველია, ყოველთვის გარკვეული მიზანი უნდა ჰქონოდათ დასახული. ეხლა სწორედ ეს ორი საკითხია გამოსარკვევი...~ (2, გვ. 372).

ჩვენი წერილის თემატიკიდან გამომდინარე, ხსენებული `განახლების~ არსობრივ მხარეში გასარკვევად, ამჟამად მხოლოდ ივ. ჯავახიშვილისეული კვლევის ქვესათაურების ნაწილის გახსენებით შემოვიფარგლებით _ `... $ 1. თადეოზ მოციქულის შესახებ ცნობა და მისი განმანათლებლობითი ღვაწლის დაჩრდილვისა, ხოლო გრიგოლის სომეხთა განმანათლებლად მიჩნევის მიზეზი და მიზანი... $ 2. გრიგოლის მთელი კავკასიის განმანათლებლად გამოცხადების მიზანი და ამ დებულების წამომყენებელი წრეები... $ 4. გრიგოლის იერუსალემითგან წარმომდინარეობის მაგიერ კაპადუკიის კესარიითგან მოსულობისა და საბერძნეთთან კავშირის შესახებ ცნობის ცხოვრებაში ჩართვის მიზანი... $ 6. გრიგოლის სრულიად კავკასიის განმანათლებლობის შესახებ, შესაფერისად შეცვლილი ცნობის კესარიულ რედაქციაში შენარჩუნება და ამის მიზანი...~ (2, გვ. 372, 374, 377, 380).

 

აღნიშნული მონაკვეთის დასასრულს, დასკვნის მაგიერ ივ. ჯავახიშვილისეული შეხედულება გვინდა მოვიყვანოთ _ `...მანაზკერტის 726 წ. საეკლესიო კრებამ, რომელზედაც სომეხთა ეკლესიისა და ასურთა იაკობიანთა ეკლესიის წარმომადგენლებმა მონოფიზიტური მოძღვრების ნიადაგზე ერთობისა და ერთაზროვნობის აღთქმის წიგნი დასდვეს, სომეხთა ეკლესიამ ქალკიდონიანობასთან კვლავ, და ეხლა უკვე საბოლოოდ შესწყვიტა კავშირი და მონოფიზიტობა თავის ეროვნულ აღსარებად აქცია. ამის შემდგომ კესარია კაპადუკიის ეკლესიასა და ქართულ ეკლესიასთან ოდინდელი კავშირის დამამტკიცებელი ყოველნაირი ცნობები სომეხთა ეკლესიის მესვეურთათვის უსიამოვნო გარემოებად უნდა ქცეულიყო.

ასეთ პირობებსა და სულიერ განწყობილებაში გრიგოლ განმანათლებლის ცხოვრებითგან ქალკედონიანებთან კავშირის მაუწყებელი ყოველივე ცნობის შეძლებისამებრ წარხოცის სურვილი ადვილად დაიბადებოდა და დაბადებულა კიდეც. სწორედ წინანდელი რედაქციის ამგვარი კვალის წარმხოცველი რედაქტორული მუშაობის წყალობითაა, რომ აგათანგელოსის ცნობილ სომხურ ტექსტში აღარსად ჩანს ყველაფერი ის, რაც მოსე ხორენელის დროს ყოფილა და არაბულ თარგმანსაც დაცული აქვს. ამ გზით გრიგოლი კვლავ მხოლოდ სომხეთის განმანათლებლად აქციეს, ბერძნული იმპერიალისტური ტენდეციაც ამოშალეს. მაგრამ მთელი საუკუნის განმავლობაში ჩანერგილი და რწმენად ქცეული ცნობის კესარია კაპადუკიასთან კავშირის შესახებ სრულებით მოსპობა და წარხოცა უკვე შეუძლებელი იყო და ამიტომ ზოგი რამე VII ს. მეორე ნახევრის ქალკედონური რედაქციითგან მაინც გადარჩა. ამგვარად, აგათანგელოსის უკანასკნელი ეროვნული რედაქცია VIII ს. პირველი ნახევრის უკანასკნელი მონოფიზიტური საეკლესიო წრეების სულისკვეთებას გამოჰხატავს...~ (2, გვ. 382).

 

ბ) განსახილველ სომხურ წყაროთა

შესრულების დროითი საკითხისათვის

წინამდებარე თავში მოდით შევეცადოთ განვსაზღვროთ _ აგათანგელოსისა და მოსე ხორენელის თხზულებათა შექმნის სავარაუდო დროითი მონაკვეთები.

როგორც ვიცით _ აგათანგელოსის თხზულების რამდენიმე რედაქციაა ცნობილი. რედაქციათა უმრავლესობის მონაცემებით აგათანგელოსი, მის მიერ აღწერილი მოვლენების თვითმხილველად აცხადებს თავს, თუმცა როგორც ნ. მარი აღნიშნავს _ `...არსებული ცხოვრების დედნის ავტორი სომხური რედაქციის ავტორის აგათანგელოსის მსგავსად თავის თავს ყველაფრის თანადამხდურადა და თვითმხილველად კი არ აცხადებს, არამედ ამბობს, რომ სხვა სანდო კაცთა ნაამბობითაც უსარგებლია...~ (2, გვ. 330-331).

აღნიშნული ცნობის კრიტიკული შესწავლის შემდეგ ისტორიოგრაფიაში დამკვიდრდა შეხედულება, რომლის თანახმადაც აგათანგელოსი არა აღწერილ მოვლენათა _ თვითმხილველი, არამედ _ მოგვიანო პერიოდში მოღვაწე ისტორიკოსია.

ივ. ჯავახიშვილს, ეხება რა ამ საკითხს, თავის მსჯელობაში მოჰყავს სხვადასხვა მეცნიერის შეხედულება ამასთან დაკავშირებით _ `...აგათანგელოსის განცხადებისდა მიუხედავად, იგი არამც თუ თანადამხდური და თვითმხილველი, თანამედროვეც კი არ ყოფილა, არამედ გუტშმიდის აზრით, მას კარგა ხნის შემდგომ, დაახლოებით V საუკუნის დამდეგს უნდა ეცხოვრა და საჰაკის წრეს ჰკუთვნებოდა...~ (2, გვ. 343);

ივ. ჯავახიშვილს, იქვე მოყვანილი აქვს სომეხი მეცნიერის გალუსტ ტერ-მკრტიჩიანის შეხედულება, რომელიც უფრო რეალურად მიაჩნია. თავის მხრივ გალუსტ ტერ-მკრტიჩიანი არის 20-ზე მეტი ხელნაწერის ბაზაზე, 1909 წელს თბილისში გამოცემული აგათანგელოსის `ისტორიის~ კრიტიკული გამოცემის მთავარი რედაქტორი, რომელი გამოცემაც საუკეთესოდ ითვლება სხვა გამოცემათა შორის _ `...ნამდვილი სამეცნიერო გამოცემა მხოლოდ ტფილისის 1909 წ. გამოცემაა, რომელიც ხელთნაწერების კრიტიკული განხილვისა და ტექსტის აღდგენის შემდგომ არის დაბეჭდილი გალუსტ ტერ-მკრტიჩიანისა და სტ. კანაOანის მიერ...~ (2, გვ. 328).

მაშასადამე, ყოველივე ზემოთქმულის შემდეგ გამოიკვეთა, რომ _ `...აგათანგელოსი V ს. სომეხი ისტორიკოსი(ა). თავის `ისტორიაში~ აღწერს სომხეთის გაქრისტიანებას... სომხ. ეკლესიის ორგანიზაციას და გადმოსცემს ქრისტიანობის პრინციპებს. თავს აღწერილი ამბების თანამედროვედ აცხადებს, ნამდვილად კი V ს. მეორე ნახევარში წერდა...~ (3, გვ. 51).

მოსე ხორენელი თავის თხზულებაში აღნიშნავს, რომ _ `...მასზე და მისიანებზე ძალზე შემოკლებულად მოგვითხრობს თრდატის დახელოვნებული მწიგნობარი აგათანგელოსი...~ (9, გვ. 155).

ზემოთაღნიშნულის შემდეგ ცხადი ხდება, რომ მოსე ხორენელის მიერ თავის თხზულებაში აგათანგელოსის ნაშრომის დამოწმება, აშკარად უთითებს მოსე ხორენელის სამოღვაწეო ასპარეზს, და როგორც მინიმუმ, ეს: V ს-ის II ნახევრის შემდგომ ხანაზე მოდის. ამის დამადასტურებელია ისიც, რომ ისტორიოგრაფიაში მოსე ხორენელის მოღვაწეობასთან დაკავშირებით სხვადასხვა შეხედულება არსებობს და მას _ `...მკვლევართა ერთი ნაწილი VI-VII ს.ს. ავტორად მიიჩნევს ზოგიერთი VII ს. სხვები კი VIII-IX ს.ს. ისტორიკოსად ასახელებენ...~ (13, გვ. 64).

 

გ) ქართულ წყაროთა შესრულების

დროითი საკითხისათვის

ქართული ისტორიოგრაფიიდან ცნობილია, რომ დღეს-დღეობით ჩვენამდე მოღწეული წერილობითი წყაროებიდან უძველესია `მოქცევაO ქართლისაO~, რომელიც _ `... ჩვენამდე მოღწეული პირველი ქართული ისტორიული თხზულება(ა). ცნობილია შატბერდული და ჭელიშური რედაქციები. შატბერდული კრებული, რომელიც აღმოაჩინა (1888 წ.) და გამოაქვეყნა (1890 წ.) ე. თაყაიშვილმა, გადაწერილია X ს. 70-იან წლებში შატბერდის მონასტერში იოანე ბერას, ხელმძღვანელობით. ჭელიშის კრებული (მიაკვლიეს 1903 წ. ჭელიშის მონასტერში) შედგება 2 ნაწილისაგან. `მოქცევაO ქართლისაO~ მოთავებულია კრებულის იმ ნაწილში, რომელიც XIV-XV ს.ს.-ში უნდა იყოს გადაწერილი...

`მოქცევაO ქართლისაO~ ერთი სათაურის ქვეშ გაერთიანებული 2 თხზულებისაგან შედგება: I ნაწილში, რომელსაც `ქრონიკას~ უწოდებენ, მოკლედ არის გადმოცემული ქართლის ისტორია ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობიდან IX ს-მდე; II ნაწილი, რომლის სახელი `ნინოს ცხოვრებაა~, მხოლოდ ქართლში ქრისტიანობის სახელმწიფო სარწმუნოებად გამოცხადების ისტორიას გადმოგვცემს...~ (7, გვ. 149).

ზემოთხსენებული შატბერდული და ჭელიშური რედაქციების გარდა, დღეისათვის ცნობილია `მოქცევაO ქართლისაOს~, ე.წ. სინური რედაქციის ორი: სინ-48 და სინ-50 ხელნაწერი, რომლებიც შესაბამისად ადრეული მეათე საუკუნითა და IX-X საუკუნეებით თარიღდება (იხ. 21, გვ. 7-8).

როგორც აღინიშნა `მოქცევაO ქართლისაO~ ორი ნაწილისაგან _ `ქრონიკებისა~ და `წმ. ნინოს ცხოვრებისაგან~ შედგება. დღეს-დღეობით გამოთქმულია მრავალი მოსაზრება, თუ როდის შეიძლებოდა შექმნილიყო `მოქცევაO ქართლისაOში~ შემავალი თითოეული ნაწილთაგანი. ამჟამად, ჩვენი თემატიკიდან გამომდინარე, მხოლოდ `წმ. ნინოს ცხოვრების~ შესრულების დროსთან დაკავშირებულ საკითხებზე გავამახვილებთ ყურადღებას.

ამ საკითხთან დაკავშირებით, ჩვენის აზრით, საკმაოდ საყურადღებო მოსაზრება აქვს გამოთქმული პროფესორ მარინა ჩხარტიშვილს. ის, თავის კვლევაში, განიხილავს რა სხვა, მანამდე არსებულ, მოსაზრებებსა და ამ მოსაზრებათა დამადასტურებელ არგუმენტებს, აღნიშნავს, რომ _ `...ქართული წყაროების მიმართ ჰიპერკრიტიკული დამოკიდებულების პირობებში `ნინოს ცხოვრების~ ვრცელი რედაქციის გვიანი საუკუნეებით დათარიღება ხდებოდა ფაქტებზე ძალდატანებით. როგორც მსჯელობებში ლოგიკური წრის შემცველნი, ნ. მარის, ივ. ჯავახიშვილის, კ. კეკელიძის მტკიცებანი არ შეიძლება მიღებული იქნან არგუმენტად განსახილველი ძეგლის თარიღის გარკვევისას. დღეს სპეციალისტთა ნაწილის მიერ ვრცელი `ნინოს ცხოვრების~ გვიან ხანაში შექმნის შესახებ თვალსაზრისის გაზიარება ემყარება მხოლოდ და მხოლოდ დასახელებულ მკვლევართა ავტორიტეტს და არა რაიმე მამტკიცებელ საბუთს...~ (22, გვ. 153).

თავად ძეგლის სტუქტურულ აგებულებასთან დაკავშირებით შეიძლება ითქვას შემდეგი _ `...საქმე ის არის, რომ ვრცელ `ნინოს ცხოვრებას~ მოგონებათა კრებულის სახე აქვს. ნინოს ბიოგრაფიის სხვადასხვა მომენტს იგონებენ თვით ნინო და მისი მოწაფეები თუ თანამოღვაწენი (ებრაელი ქალი სიდონია, მამამისი აბიათარი, საბერძნეთიდან ჩამოსული მღვდელი იაკობი, მეფე მირიანი)... `წმიდა ნინოს~ ცხოვრება უსახელო ნაწარმოებია: შემთხზველის სახელი აღნიშნული არ არის. შეუძლებელიც იყო, რომ ავტორი დასახელებული ყოფილიყო, რადგან თვით თხზულება წმიდა ნინოს ანდერძია, მისივე ნაამბობი სიტყვა-სიტყვით ჩაწერილია...~ (ივ. ჯავახიშვილი)...~ (22, გვ. 149).

პროფესორი მარინა ჩხარტიშვილი აჯამებს რა თავისი კვლევის შედეგებს ბრძანებს _ `...ამგვარად, არა გვაქვს არავითარი საფუძველი არ დავუჯეროთ თხზულებისავე მითითებას იმის შესახებ, რომ იგი მეოთხე საუკუნის ძეგლია...~ (22, გვ. 153).

მაშასადამე, `მოქცევაO ქართლისაOს~ სახელით ცნობილი საისტორიო ძეგლი თავის თავში მოიცავს IV ს-ში შექმნილ საისტორიო თხზულებას, რომელიც _ უშუალო თვითმხილველთა ხელითაა ჩაწერილი(იხ. 34, გვ.3-50).

მომდევნო ქართული წყარო, რომელიც ამ პერიოდს შეეხება არის ლეონტი მროველის _ `ცხოვრება ქართველთა მეფეთა და პირველთაგანთა მამათა და ნათესავთა~, რომელშიც, სხვა საკითხებთან ერთად, აღწერილია ქართლის სამეფოში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების საკითხიც. თავის მხრივ ლეონტი მროველის მოღვაწეობასთან და შესაბამისად მისი ავტორობით ცნობილ თხზულებათა შექმნის დროზე, ისტორიოგრაფიაში ერთი აზრი არ არსებობს _ `...ლეონტი მროველი, XI ს. ქართველი მოღვაწე(ა), რუისის ეპისკოპოსი. იხსენიება 1066 წ. დათარიღებულ წარწერაში, რომელიც 1957 წ. ქარელის მახლობლად სოფ. თრეხვში აღმოაჩინეს. ბევრი მკვლევარი, ზემოხსენებულ ლეონტი მროველს აიგივებს `ქართლის ცხოვრების~ ერთ-ერთ მინაწერში მოხსენიებულ ლეონტი მროველთან რომელსაც მიეწერება ამ კრებულში შესული თხზულებები: `არჩილის წამება~, `მეფეთა ცხოვრება~ და `ნინოს მიერ ქართლის მოქცევა~... მკვლევართა ნაწილი კი ამ თხზულებებს VIII ს-ით ათარიღებს და შესაბამისად მათ ავტორად სხვა, VIII ს-ში მოღვაწე ლეონტი მროველს მიიჩნევს...~ (10, გვ. 194).

განსახილველი თემატიკის კვლევის საკითხში ძალზედ საინტერესოა, XII ს-ის დასაწყისში მოღვაწე არსენ ბერისეული (ზოგი ვერსიით არსენ იყალთოელის) `წმ.ნინოს ცხოვრება~ _ `...მან დიდი პატრიოტული შემართებით შექმნა ისტორიულ-ლიტერატურული დოკუმენტი, რომელიც შეიცავს საინტერესო და ზოგჯერ უნიკალურ ცნობებს ქართლის მოქცევასა და განმანათლებელთა ვინაობაზე...~ (13, გვ. 439).

`წმ. ნინოს ცხოვრების~ აღმწერთა შორისაა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ნიკოლოზ I (გულამბერიძე) რომელიც _ `...საქართველოს კათოლიკოსი(ა) XII ს. II ნახევარში, გიორგი III-ის დროს; მწერალი და ფილოსოფოსი _ 1184 წ. ნიკოლოზ I თამარ მეფემ იერუსალიმიდან მოიწვია საქართველოში საეკლესიო საქმეების მოსაგვარებლად... ნიკოლოზ I მიჩნეულია ავტორად თხზულებისა `საკითხავი სუეტისა ცოხველისაO, კუართისა საუფლოOსა და კათოლიკე ეკლესიისა~, მასში აღწერილია საუფლო კვართისა და წმინდა ნინოს მიერ ქართველთა გაქრისტიანების ამბავი, აგრეთვე სვეტიცხოვლის ძველი და ახალი სასწაულმოქმედება, რომელსაც ბოლოში დართული აქვს შესხმა `გიხაროდენ~...~ (13, გვ. 439).

და ბოლოს, `წმ. ნინოს ცხოვრების~ რედაქციათა შორის, ქრონოლოგიური პრინციპიდან გამომდინარე, ყველაზე გვიანდელია XIII ს-ის `წმ. ნინოს ცხოვრების~ ე.წ. მეტაფრასული რედაქცია, რომელიც არსენ ბერის (ან არსენ იყალთოელის) _ `...თხზულების შემოკლებული და გამარტივებული (პერიფრაზირებული) ვარიანტია, ეკუთვნის დაალოებით XIII ს. უცნობ რედაქტორ-გადამწერს...~ (13, გვ. 439).

 

დ) ქართულ და სომხურ წყაროთა შედგენის

პირობითი ქრონოლოგიისა და

ურთიერთმიმართების საკითხისათვის

 

უკვე განხილულ თავებში, ქართული და სომხური წყაროების შექმნის სავარაუდო დროითი მონაკვეთის განსაზღვრის შემდეგ, მოდით ეხლა ვნახოთ თუ როგორია მათი _ ზოგადი ქრონოლოგია:

_ ზემოთთქმული მსჯელობიდან გამომდინარე უძველეს ძეგლად `მოქცევაO ქართლისაOს~ ე.წ. მეორე ნაწილი _ `წმ. ნინოს ცხოვრება~ უნდა ჩაითვალოს, რომელიც IV ს-ის I ნახევარში უნდა იყოს შესრულებული;

_ აგათანგელოსი, როგორც ზემოთაც ვნახეთ V ს-ის II ნახევარში მოვაწე ისტორიკოსია და შესაბამისად მისი ნაშრომიც ამ პერიოდს უნდა განეკუთვნებოდეს;

_ ქრონოლოგიური პრინციპიდან გამომდინარე აგათანგელოსს მოსდევს მოსე ხორენელის `სომხეთის ისტორია~, რომლის შექმნის დროზე აზრთა სხვადასხვაობაა და მას _ `...მკვლევართა ერთი ნაწილი VI-VII ს.ს. ავტორად მიიჩნევს, ზოგიერთი VII ს, სხვები კი VIII-IX ს.ს. ისტორიკოსად ასახელებენ...~ (13, გვ. 64);

_ ჩვენს მიერ განხილული წყაროებიდან ქრონოლოგიურად მომდევნოა ლეონტი მროველის თხზულება _ `ცხოვრება ქართველთა მეფეთა და პირველთაგანთა მამათა და ნათესავთა~ რომელსაც ისტორიკოსთა დიდი ნაწილი XI ს-ის, ხოლო მკვლევართა ნაწილი კი VIII ს-ის მოღვაწედ მიიჩნევს;

_ ლეონტი მროველის თხზულების შემდეგ ქრონოლოგიურად მოდის _ XII ს-ის დასაწყისში მოღვაწე არსენ ბერის (ზოგი ვერსიით არსენ იყალთოელის) `წმ. ნინოს ცხოვრება~;

_ ჩვენს მიერ განსახილველი წყაროებიდან ყველაზე გვიანდელია XII ს-ის II ნახევარში მოღვაწე საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ნიკოლოზ I (გულამბერიძის) თხზულება `საკითხავი~, და _ XIII ს-ში უცნობი ავტორის მიერ შედგენილი `წმ. ნინოს ცხოვრების~ ე.წ. მეტაფრასული რედაქცია.

ჩვენი კვლევის თემატიკიდან გამომდინარე მოდით ვნახოთ როგორი ურთიერთმიმართებაა ზემოთდასახელებულ წყაროებში. მივყვეთ თანამიმდევრობას.

V ს-ის II ნახევარში შესრულებული აგათანგელოსის `ისტორიაში~ დაცულია ცნობები _ რიფსიმიანთა ლტოლვილობის, სომხეთში მოსვლისა და იქ მათი წამების შესახებ. წყაროში გვხვდება აგრეთვე დიოკლეტიანესა და ლეონტი კესარიელთან დაკავშირებული ინფორმაციები. მართალია დღეს-დღეობით აღმოჩენილი, აგათანგელოსის `ისტორიის~ რედაქციებში წმ. ნინოს შესახებ არანაირი ინფორმაცია არ მოგვეპოვება, მაგრამ მოსე ხორენელისეული მითითებით _ `...(ნუნე) მოციქული ქალი გახდა; მან იქადაგა (სახარება) კლარჯეთიდან დაწყებული ვიდრე ალანთა და კასპიის კარებამდე, მასქუთთა საზღვრებამდე, როგორც ამას აგათანგელოსი გაუწყებს შენ...~ (9, გვ. 172). შესაბამისად, უნდა ვიგულისხმოთ, რომ _ ის რედაქცია, რომელსაც მოსე ხორენელი ეყრდნობა, დღეისათვის აღმოჩენილი არ არის.

როგორც ზემოთ უკვე ითქვა აგათანგელოსის ავტორობით ცნობილ თხზულებაში, საერთო კონტექსტში მოხსენიებული 284-305 წლებში რომის იმპერატორის დიოკლეტიანესა და 315/316-325 წლებში კესარიის მღვდელმთავრის _ ლეონტი კესარიელის თითქოსდა თანადროული მოღვაწეობა, ქრონოლოგიური შეუსაბამობის აშკარა მაგალითია.

სომხური წყაროს მიხედვით, თითქოსდა დიოკლეტიანესაგან დევნილი რიფსიმიანების წამების წელს თრდატის მიერ ორმოდან ამოყვანილი გრიგოლი, იმავე ხანებში, ლეონტი კესარიელისაგან იღებს ხელდასხმას. აქ მოთხრობილი აშკარად _ ნაყალბევია, და არ ითვალისწინებს დიოკლეტიანესა (284-305 წ.წ.) და ლეონტი კესარიელის (315/316-325 წ.წ.) ზეობის წლებს შორის სხვაობას.

ახლა ვნახოთ თუ რა ინფორმაციის შემცველია მოსე ხორენელის `სომხეთის ისტორია~. ჩვენთვის საინტერესო პერიოდის აწერისას მოსე ხორენელი ახსენებს _ წმ. ნუნეს (წმ. ნინო), წმ. გრიგოლ განმანათლებელს და გაკვრით საუბრობს დიოკლეტიანესა და ლეონტი კესარიელზე. სამაგიეროდ არაფერს ამბობს რიფსიმიანთა წამების თაობაზე. ამ ამბების აღწერაში ვგებულობთ, რომ იგი აგათანგელოსის თხზულებას ეყრდნობა _ `...მართალია, აგათანგელოსმა ასე მოკლედ უკვე აღწერა ეს ამბები, მე მაინც მინდა დავიწყო თავიდან და ვრცლად, დაწვრილებით გადმოვცე იმ ხანების ისტორია, უხვად მოვიტანო ჭეშმარიტი ცნობები...~ (9, გვ. 155).

სომხურ წყაროთა განხილვის შემდეგ, მოდით ეხლა ვნახოთ, თუ რა ინფორმაციების შემცველია _ ქართული წყაროები. თავიდანვე უნდა აღინიშნოს, რომ ნიკოლოზ I კათალიკოსის გარდა ყველა დასახელებული ქართული წყარო გვითითებს _ წმ. ნინოსა და რიფსიმიანთა ლტოლვილობაზე და სომხეთში თრდატ მეფის მიერ მათი წამების შესახებ. ამასთანავე უნდა ითქვას, რომ რიფსიმიანთა წამების კონკრეტული თარიღი, მხოლოდ უძველეს _ IV ს-ში შესრულებულ `წმ. ნინოს ცხოვრების~ რედაქციაშია დაცული (იხ. 33, გვ. 60; 21, გვ. 33;  12, გვ. 115).

XIII ს-ში უცნობი ავტორის მიერ შესრულებული არსენ ბერისეული თხზულების მეტაფრასული რედაქციის გარდა არცერთი ქართული წყარო _ დიოკლეტიანეს არ ახსენებს.

ჩვენს მიერ ჩატარებულ კვლევაში _ `ქართლის მოქცევის თარიღთან დაკავშირებული საისტორიო ძიებები~, რიფსიმიანთა ლტოლვილობის მიზეზები უფრო დეტალურად გვაქვს განხილული (იხ. 1, გვ. 51-58). ამჟამად კი მხოლოდ შემდეგი გვინდა გავიხსენოთ:

ქართულ წყაროთა ერთი ნაწილი, რიფსიმიანეთა ლტოლვილობის მიზეზებთან დაკავშირებით არაფერს ამბობს. ამ წყაროთა შორისაა `მოქცევაO ქართლისაOც~. IV ს-ში შესრულებული `წმ. ნინოს ცხოვრებაში~ ვკითხულობთ _ `...და მერვესა წელსა იყო სივლტოლაO ჩუენი საბერძნეთით...~ (33, გვ. 60). ასეთივე ინფორმაციაა `მოქცევაO ქართლისაOს~ ე. წ. I ნაწილად წოდებულ `ქრონიკებშიც~ _ `...ივლტოდა დედაკაცი ვინმე მეფეთა ევადაგი, სახელით რიფსიმე, რომელსამე მიზეზისათვის, დედა-მძუძითურთ: და იყო მისთანა ტყუე ერთი დედაკაცი შუენიერი სახელით ნინო...~ (33, გვ. 12).

არსენ ბერისეულ  `წმ. ნინოს ცხოვრებაში~ ლტოლვილობის მიზეზად ქრისტეს რჯულის მაღიარებლობაა დასახელებული _ `...კეთილად ჰმოძღვრიდა და ასწავებდა მცნებათა მაცხოვრისა ჩუენისა იესუ ქრისტესთა, რომლისა სახელისათGს იქმნა სივლტოლაO რიფსიმესა საბერძნეთით...~ (23, გვ. 15).

დღეს-დღეობით ქართულ ისტორიოგრაფიაში კ. კკელიძის მიერ დამკვიდრებული შეხედულების თანახმად ლეონტი მროველი თავის საისტორიო თხზულებების წერისას სხვა მასალასთან ერთად ეყრდნობა სომხურ წყაროებს, კერძოდ აგათანგელოსსა და მოსე ხორენელის თხზულებებს (იხ. 24, გვ. 255-256). კ. კეკელიძე იქვე აღნიშნავს _ `...რომ აგათანგელოსით ლეონტი სარგებლობს არა სომხურ, არამედ ბერძნულ ენაზე. ამ შემთხევაში მას გამოუყენებია არა ის რედაქცია, რომელიც ქართულ ენაზედაც არის თარგმნილი 1081 წელს, არამედ სხვა, რომელიც უფრო უახლოვდება ვრცელ აგათანგელოსს...~ (24, გვ. 255).

აღნიშნულთან მიმართებაში ი. აბულაძე თავისი კვლევის შეჯამებისას აღნიშნავს _ `...არსებულ ცნობებსა და წყაროების შედარებაზე დაყრდნობით ლეონტი მროველის წყაროს შესახებ შემდეგი პასუხის გაცემა ხერხდება: რიფსიმეანთა წამებისა და სომეხთა მოქცევის თხრობისას ლეონტი მროველს გამოყენებული აქვს ერთი და იგივე წყარო, შემცველი როგორც წამებისა, ისე მოქცევისაც. ეს წყაროა ბერძნული და ისიც ამ ენაზე დაცული დღევანდელი ვრცელი ვარიანტი თუ არა, მისგან არც ისე დიდად დაშორებული...~ (25, გვ. 89).

ჩვენის აზრით მეტად მნიშვნელოვანია სომხურ წყაროებთან მიმართებაში ლეონტი მროველის მიერ გამოხატული პოზიცია, რომელიც _ რიფსიმიანთა ლტოლვილობის გამომწვევ მიზეზებს ეხება. როგორც ცნობილია _ `...გრიგოლ პართელის ცხოვრებაში არაა მთლიანად ერთი საგულისხმო ადგილი, სახელდობრ, დიოკლეტიანე კეისრის მიერ თრდატ სომეხთა მეფესთან გაგზავნილი როარტაგი, რომელიც მთლიანად აქვს დაცული ლეონტი მროველს, გრიგოლის მარტვილობის ანუ `სომეხთა მოქცევის~ ბერძნულ ვრცელ რედაქციას, არაბულსა და ცხადია, პირველწყაროს _ სომხურ აგათანგელოსს...~ (25, გვ. 87).

და აი, ზემოთქმულისდა მიუხედავად, ლეონტი მროველთან ჩვენის აზრით, ერთი მეტად მნიშვნელოვანი განსხვავება ფიქსირდება. კერძოდ, ლეონტი მროველი _ წერილის გამომგზავნის ვინაობას არ აკონკრეტებს.

სომხური წყაროების მიხედვით წერილის გამომგზავნი, რომის იმპერატორი დიოკლეტიანეა. კერძოდ `გრიგოლ პართელის ცხოვრებაში~ ვკითხულობთ _ `...ხოლო დიოკლეტიანე... მიუწერა თრდატს მეფესა სომეხთასა...~ (5, გვ. 22). იგივე მომენტი `რიფსიმიანეთა წამებაში~ ასეა დაცული _ `...უძლეველი დიოკლეტიანე კეისარი საყუარელსა ძმასა და საყდრის მოდგამსა ჩემსა თრდატს გიკითხავ...~ (25, გვ. 94).

აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით ჩვენს მიერ გამოთქმული პოზიცია ზემოთდასახელებულ მონოგრაფიაში გვაქვს წარმოდგენილი. ამჟამად შემდეგი გვინდა გავიხსენოთ _ `... `ქართლის ცხოვრებაში~ რომის იმპერიის ის უმაღლესი ხელისუფალი, რომელიც თურმე, რიფსიმეს ცოლად მოყვანას გადაწყვეტს, ყოველგვარი სახელის გარეშეა მოხსენებული. ამ მონაკვეთში... ლეონტი მროველი, რომის ხელისუფალს ორნაირად _ `კეისრისა~ და `მეფის~ ტიტულებით მოიხსენიებს...~ (1, გვ. 52).

ბუნებრივად იბადება კითხვა _ რით შეიძლება აისხნას ის ფაქტი, რომ ლეონტი მროველი, სომხურ წყაროებზე დაყრდნობით, თრდატ მეფისადმი გაგზავნილი წერილის დამოწმების პარალელურად, არაფერს ამბობს სომხური წყაროების, დღეისათვის ცნობილ, აბსოლუტურად ყველა რედაქციაში დაფიქსირებული _ დიოკლეტიანეს თაობაზე? ჩვენის აზრით ამას ორგვარი ახსნა შეიძლება ჰქონდეს:

_ სავარაუდებელია, რომ ლეონტი მროველი სარგებლობს აგათანგელოსის დღეისათვის უცნობი იმ რედაქციით, რომელშიც დიოკლეტიანეს მაგივრად `წერილის გამომგზავნი~ არა _ სახელით, არამედ მხოლოდ _ `კეისრის~, ან _ `მეფის~ ტიტულითაა მოხსენიებული. ყოველივე ზემოთქმულიდან გამოდის დასკვნა, რომ _ დიოკლეტიანეს სახელის დაფიქსირება სომხურ წყაროებში მოგვიანებით განხორციელებული ე.წ. `განახლება-გადაკეთების~ შედეგია;

_ მეორე ვარიანტით, თუ დავუშვებთ, რომ ლეონტი მროველი სარგებლობს აგათანგელოსის თხზულების იმ რედაქციით, რომელიც დღეს-დღეობით არის ცნობილი, და რომელშიც _ დიოკლეკტიანეა მოხსენიებული, მაშინ შეგვიძლია გამოვთქვათ ვარაუდი, რომ _ ლეონტი მროველი, თავისი თხზულების წერისას, აანალიზებს რა აგათანგელოსისეულ ინფორმაციებს და ხედავს რა, რომ დიოკლეტიანეს მოხსენიება, განსახილველი პერიოდისათვის, სრული ანაქრონიზმია და რეალობასთან ქრონოლოგიურ შეუსაბამობაშია, აღნიშნული მონაცემების შესწორების შემდეგ, თავის თხზულებაში თხრობას _ დიოკლეტიანეს სახელის ხსენების გარეშე აგრძელებს, ხოლო რომის იმპერიის იმდროინდელ მმართველთან მიმართებაში ხმარობს ტერმინებს _ `კეისარსა~ და `მეფეს~.

დასასრულს დავსძენთ, რომ XIII ს-ის მეტაფრასულ რედაქციაში ამ საკითხთან მიმართებაში დაფიქსირებულ ინფორმაციასთან დაკავშირებით ჩვენი შეხედულება დეტალურადაა გადმოცემული ზემოთდასახელებულ მონოგრაფიაში (იხ. 1, გვ. 55-58), რის გამოც, ამჟამად, ამ საკითხზე ყურადღებას აღარ გავამახვილებთ.

 

ე) რიფსიმიანთა წამების თარიღი

ქართული და სომხური წყაროების მიხედვით

რიფსიმიანთა სომხეთში მისვლისა და იქ მათი წამების კონკრეტული თარიღის თაობაზე, განხილული ქართული წყაროებიდან, ცნობებს მხოლოდ _ `მოქცევაO ქართლისაO~ გვაწვდის. ამ ინფორმაციის თანახმად _ `...რიფსიმე დედოფალი და გაიანე დედამძუძეO და ორმეოც და ათი სული წარმოვემართენით თთუესა პირველსა ათხუთმეტსა და გამოვედით არეთა სომხითისათა, სამოთხესა მას თრდატ მეფისასა, იგინი მოიკლნენ მუნ თთუესა პირველსა ოც და ათსა, დღესა პარასკევსა...~ (33, გვ. 60; იხ. 12, გვ. 115; 21, გვ. 33). ჩვენს მიერ ზემოთგანხილულ მონოგრაფიაში ჩატარებული კვლევის თანახმად, აქ მითითებული `თთუესა პირველსა~ ბიბლიურ კალენდარულ ათვლის სისტემაზეა დამყარებული და მარტის თვეს უნდა გულისხმობდეს (იხ. 1, გვ. 13-15; იხ. აგრეთვე 32, გვ. 11-17). შესაბამისად, ჩვენის აზრით, რიფსიმიანთა წამების თარიღად ქართულ წყაროში _ 30 მარტზე უნდა იყოს მინიშნება.

მოდი ეხლა ვნახოთ აღნიშნულ საკითხთან მიმართებაში, როგორი ინფორმაციებია დაცული სომხურ წყაროებში.

როგორც ზემოთაც ითქვა `ცხოვრებაO წმიდა გრიგოლ პართელისაO~-ს ქართული თარგმანი თბილისში 1920 წელს _ ლეონ მელიქსეთ-ბეგის მიერაა გამოცემული. სომხური ტექსტის ქართული თარგმანი, როგორც ეს, წინასიტყვაობაში, თავად ლეონ მელიქსეთ-ბეგს აქვს აღნიშნული _ `...ქართული ვერსია წმ. გრიგოლ პართელის `ცხოვრებისა~, როგორც უკვე გამორკვეული მაქვს, წარმოადგენს ცოტად თუ ბევრად თავისუფალ თარგმანს ბერძნულიდან გიორგი მთაწმინდელის მოწაფის თეოფილე მღვდელმონაზონის მიერ კონსტანტინეპოლის ეგრეთ-წოდებულ ტრიანტაფლიუს ღვთისმშობლის მონასტერში 1081 წელს...~ (5, გვ. VI).

აღნიშნული თარგმანის მიხედვით, რიფსიმიანეთა წამება 26-27 სექტემბერს მომხდარა _ `...ხოლო იყო დღე, იგი რომელსა შინა იწამა წმიდაO რიფსიმე, ოც და ექუსი თGსა სექტემბერისაO. და მასვე დღესა მოსწყდეს სიმრავლენი იგი ქალწულთანი, რომელნი მისრული იყვნეს წარპარვად გუამსა მისსა. და შემდგომად მათსა დღითა ერთითა ნეტარმან გაიანე წარვლო სტადიონი მარტGლობისაO მისთათანთა მათ თანა ორთა ქალწულთა...~ (5, გვ. 28).

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, აგათანგელოსის `ისტორიის~ სომხურ გამოცემათა შორის ყველაზე საუკეთესოა 1909 წლის თბილისის კრიტიკული გამოცემა, რომელიც 20-ზე მეტი ხელნაწერის ბაზაზეა შესრულებული გალუსტ ტერ-მკრტიჩიანისა და სტ.კანაOანის რედაქტორობით (იხ. 2, გვ. 328). აქაც, რიფსიმიანთა წამების თარიღად _ 26 სექტემბერია დაფიქსირებული.

ამათგან განსხვავებით რიფსიმიანეთა წამების განსხვავებული თარიღია `წმ. გრიგოლ პართელის ცხოვრების~ არაბულსა, და `წამებაO წმიდისა რიფსიმესი და გაიანესი და მოყუასთა მისთაO~-ს ქართულ თარგმანში.

როგორც ზემოთაც აღინიშნა _ `..1905 წ. პროფ. ნ. მარმა გამოსცა გრიგოლ პართელის ცხოვრების არაბული ტექსტი სინას მთის მონასტრის X ს. ხელთნაწერის მიხედვით, რუსული თარგმანითა და გამოკვლევითურთ..~ (2, გვ. 329). ამ არაბულ თარგმანში რიფსიმიანეთა წამების თარიღად _ 26 ოქტომბერია დასახელებული (იხ. 4, გვ. 91).

რაც შეეხება `წამებაO წმიდისა რიფსიმესი და გაიანესი და მოყუასთა მისთაO~-ს ქართულ თარგმანს, იგი 6 ხელნაწერის ბაზაზეა შესრულებული და გამოცემული ი. აბულაძის მიერ _ `..პირველ რიგში ჩვენ ხელი მივყავით `რიფსიმეანთა მარტვილობის~ წიგნთა ხელნაწერების აღნუსხვასა და ერთმანეთთან მიმართებით მათ შესწავლას. საქართველოს სიძველეთსაცავებში სულ 6 ხელნაწერი აღვნუსხეთ და შევისწავლეთ...~ (25, გვ. 75).

აღნიშნულ გამოცემაშიც, არაბული თარგმანის მსგავსად, რიფსიმიანეთა წამების თარიღად: 26 ოქტომბერია დასახელებული _ `...და აღესრულა ოცდა ექუსსა თთუესა სთულისასა წმიდაO იგი რიფსიმე წმიდათა მით დასითა, ოცდაცამეტითა ახოვნებისა მის მოდგამებითურთ. და მასვე თთუესა ოცდაშGდსა აღესრულა წმიდაO იგი გაინე, და ორნი იგი მოყუასნი მის თანა მPნდეს და ღირს იქმნეს გGრგGნსა და მოიღეს ნიში ძლევისაO...~ (25, გვ. 105).

აქ მოხსენიებული თვე _ `სთულისა~, სულხან-საბას თვეთა ქართულ დასახელებათა შორის აქვს მოხსენიებული (იხ. 26, გვ. 650), ხოლო თავად `სთულისას~ განმარტებაში კი ვკითხულობთ _ `სთულისა ოკდომბერი (ქართულად)...~ (26, გვ. 85).

საუბრის გაგრძელებამდე მოდით ორიოდე სიტყვით შევეხოთ ქართულ და სომხურ წყაროებში რიფსიმიანთა, როგორც ზოგადად _ ლტოლვილების, ასევე _ წამებულთა რაოდენობის შესახებ არსებულ ინფორმაციებს:

_ `...ქართულ წყაროებში, თრდატ მეფისაგან, ჩვენს მიერ საძიებელ წამებულ პირთა ოდენობის თაობაზე ასეთი ინფორმაციებია დაცული:

_ `მოქცევაOOქართლისაOში~ ვკითხულობთ _ `...რიფსიმე დედოფალი და გაიანე დედამძუძეO და ორმეოც და ათი სული წარმოვემართენით. და გამოვედით არეთა სომხითისათა, სამოთხესა მას თრდატ მეფისასა. იგინი მოიკლნეს...~ (2, გვ. 115);

_ `ქართლის ცხოვრების~ მიხედვით კი _ `...და ერთობით განზრახვითა ურთიერთას ყოველთავე დაუტევეს ქუეყანა იგი ფარულად ორმოცდაცამეტმან სულმან. და მოვიდეს ლტოლვილნი არეთა სომხითისათა... არა ერჩდა წმიდა რიფსიმე, მაშინ იწამა იგი, დედამძუძე მისი გაიანე და სხუანი მრავალნი მათთანნი...~ (10, გვ. 82-84);

_ არსენ ბერი აღნიშნულის თაობაზე ასეთ ინფორმაციას გვაწვდის _ `...იქმნა სივლტოლაO რიფსიმესი საბერძნეთით და გაიანე აღმზრდელი მისი და სხუანი იგი ერგასისნი (აქ: ორმოცდაათი _ ს.ს.) სულნი... ვითარცა მოიწივნეს მახლობელად სამოთხესა თრდატ მეფისასა... წმიდაO რიფსიმე და მისთანანი იგი იწამნეს სახელისა ქრისტესისა თრდატის მიერ...~ (15, გვ. 15)...~ (1, გვ. 60);

ქართულისაგან განსხვავებით, ლტოლვილთა და წამებულთა განსხვავებული ოდენობაა დაფიქსირებული სომხურ წყაროებში. კერძოდ:

_ როგორც ცნობილია _ `...1905 წ. პროფ. ნ. მარრმა გამოსცა გრიგოლ პართელის ცხოვრების არაბული ტექსტი სინას მთის მონასტერის X ს. ხელნაწერის მიხედვით, რუსული თარგმანითა და გამოკვლევითურთ...~ (2 გვ. 329). აღნიშნულ ხელნაწერში ლტოლვილთა საერთო რაოდენობა დაფიქსირებული არ არის. სამაგიეროდ დეტალური ინფორმაციაა წამებულთა რიცხვთან დაკავშირებით. წყაროს თანახმად რიფსიმესთან ერთად თრდატის მხედრები ჯერ _ 32, ხოლო შემდეგ კიდევ _ ერთ ქალწულს კლავენ (იხ. 4, გვ. 87). რიფსიმესა და მასთან ერთად 33 სხვა ქალწულის წამების თარიღად წყაროში _ 26 ოქტომბერია მითითებული (იხ. 4, გვ. 91).

არაბული თარგმანის თანახმად 28 ოქტომბერს, თრდატის ბრძანებით, რიფსიმეს დედამძუძეს _ გაიანესა და მასთან ერთად 3 ქალწულს წამებით ამოხდიან სულს.

ამდენად, არაბული თარგმანის თანახმად წამებულ რიფსიმიანთა საერთო რიცხვი: რიფსიმე + 33 + გაიანე + 3 = 38 -ია;

_ ლეონ მელიქსეთ-ბეგის მიერ 1920 წელს გამოცემული `ცხორებაO წმ. გრიგოლ პართელისაO~, 1081 წელს თარგმნილი ქართული ხელნაწერის ბაზაზეა შესრულებული (იხ. 5,  გვ. VI), სადაც მოცემულია როგორც _ ლტოლვილთა საერთო რიცხვი, ასევე ამათგან წამებულთა ოდენობაც.

წყაროში ლტოლვილთა ოდენობის თაობაზე ვკითხულობთ _ `...ხოლო ქალწულნი იგი სხუანი თანაზიარნი სივლტოლისა მისისანი, რომელთა გუნდი იყო რიცხGთ სამეოცდაათი...~ (5, გვ. 26).

ქართული ხელნაწერის თანახმად 26 სექტემბერს, რიფსიმესთან ერთად 32 ქალწული მოუკლიათ _ `...ამათგანნი რიცხGთ ოც და ათორმეტნი ვითარცა მიიწინეს წარპარვად გუამსა მოწამისსა, იგინიცა შეპყრობილ იქმნეს მტარვალთა მიერ და მათცა მახGლითა მიიღეს აღსასრული...~ (5, გვ. 26).

წყაროში დაფიქსირებულია 27 სექტემბერს წამებულთა შესახებ არსებული ინფორმაციაც _ `...და შემდგომად მათსა დღითა ერთითა ნეტარმან გაიანე წარვლო სტადიონი მარტვილობისაO მისთანათა მათ თანა ორთა ქალწულთა...~ (5, გვ. 28).

ამდენად, წმ. გრიგოლ პართელის ცხოვრების ქართული თარგმანის მიხედვით რიფსიმიან ლტოლვილთა საერთო რიცხვი 70-ია; ამათგან, თრდატ სომეხთა მეფის ბრძანებით, წამებით მოუკლავთ: რიფსიმე + 32 + გაიანე + 2, ანუ სულ _ 36 ქალწული;

_ ი. აბულაძის მიერ 6 ძველქართული ხელნაწერის ბაზაზე შესრულებული რიფსიმიანთა წამების კრიტიკული გამოცემა _ `წამებაO წმიდისა რიფსიმესი და გაიანესი და მოყუასთა მისთაO~, შეიცავს ცნობებს, როგორც _ საერთოდ ლტოლვილთა,  ასევე _ წამებულთა რაოდენობის თაობაზეც (იხ. 25, გვ. 75).

ლტოლვილთა საერთო რაოდენობის თაობაზე წყაროში ვკითხულობთ _ `...ხოლო იყვნეს წმიდანი მამანი და დედანი, რომელნი მოსრულ იყვნეს მის თანა, სამეოცდაათ კაც...~ (25, გვ. 103).

რიფსიმიანთაგან წამებულთა თაობაზე წყაროში ასეთი მინიშნებაა _ `...და აღესრულა ოცდაექუსსა თთუესა სთულისასა წმიდაO იგი რიფსიმე წმიდათა მით დასითა, ოცდაცამეტითა ახოვნებისა მის მოდგამებითურთ. და მასვე თთუესა ოცდაშGდსა აღესრულა წმიდაO იგი გაიანე, და ორნი იგი მოყუასნი მის თანა მPნდეს და ღირს იქმნეს გGრგGნსა და მოიღეს ნიში ძლევისაO~ (25, გვ. 105).

მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული ციტატის მიხედვით წამებულთა საერთო რაოდენობა 37-ია, იქვე ამის საპირისპიროდ განსხვავებული რიცხვია დაფიქსირებული _ `და რომელნი-იგი მოსრულ იყვნეს მათ თანა საბერძნეთით, რომელნი-იგი მიიწინეს ერთობით სოფელსა მას სომხითისასა, იყვნეს რიცხვი სამეოცდაათ კაც, ხოლო რომელნი _ იგი მოწყდეს წმიდათა მათ დედოფალთა თანა, გაიანეს და რიფსიმეს თანა, რომელნი შეერაცხნეს რიცხუსა მოწამეთასა, ყოვლითურთ იყვნეს რიცხGთ ოცდაათვრამეტ კაც...~ (25, გვ. 105).

აღნიშნულ განსხვავებასთან დაკავშირებით ი. აბულაძე ბრძანებს _ `...მოწამეთა რიცხვი ქართულში ოცდათვრამეტია წყაროს ოცდაჩვიდმეტის ნაცვლად. აქაც შესაძლოა რაიმე განსხვავებული მოსაზრებით ხელმძღვანელობდა მთარგმნელი (თუ იგი მას ეკუთვნის და არა გადამწერთ), ანდა ეს სხვაობა კვლავ თავისებური სომხური ვარიანტიდან მომდინარეობს...~ (25, გვ. 79).

საუბრის დასასრულს მოდით შევეხოთ წყაროებში დაფიქსირებულ იმ ინფორმაციებს, რომლებიც წამებულთა ვინაობას გვიკონკრეტებს.

როგორც ვნახეთ აგათანგელოსის სახელით ცნობილ თხზულებაში წამებულთა მხოლოდ ორი პირის ვინაობაა დაკონკრეტებული, ესაა _ რიფსიმე, და მისი დედამძუძე _ გაიანე.

ქართული წყაროების მიხედვით რიფსიმესა და გაიანეს პარალელურად, მათ შორის მყოფი _ წმ. ნინოს ვინაობაც გვიფიქსირდება.

ამათგან განსხვავებით მოსე ხორენელის `სომხეთის ისტორია~ რიფსიმიანთა კიდევ ერთი პირის ვინაობას გვიმხელს.

როგორც ცნობილია სომხურ წყაროში წმ. ნინო _ ნუნეს სახელითაა ცნობილი _ `...ერთი ქალი, სახელად ნუნე (დევნილ) და გაფანტულ წმიდა რიფსიმიანთა ამხანაგთაგანი, ივლტოდა და მიაღწია ქართველთა ქვეყანას, მათ დედაქალაქს, მცხეთას...~ (9, გვ. 170).

მოსე ხორენელის მიხედვით სომეხთა განმანათლებელი გრიგოლი ე.წ. მანის ქვაბთა მთაზე განმარტოვდება. იქვე აღნიშნულია _ `...თუ რატომ ჰქვია (იმ ადგილს) მანის ქვაბები. ერთი ქალი, სახელად მანი, წმიდა რიფსიმიანთა ამხანაგთაგანი, ჩამოცილდა მათ ქართველთა მოძღვრის, ნუნეს მსგავსად მაშინ, როდესაც ჩვენს ქვეყანას მოაღწიეს. უწყოდა რა მან, რომ ყოველი მხარე ღვთის კუთვნილებაა, დამკვიდრდა იმ მთებსა და გამოქვაბულებში. ასე ეწოდა მთას მანის ქვაბები. შემდგომში იმავე მღვიმეში დაისადგურა წმიდა გრიგოლმაც...~ (9, გვ. 177).

მაშასადამე ქართული და სომხურ წყაროების მიხედვით ლტოლვილთაგან ოთხის სახელია ცნობილი, ესენია: წმ. ნინო(ნუნე), რიფსიმე, გაიანე და მანი.

 

3) სომხურ წყაროებში

რიფსიმიანთა წამების თარიღის საკითხისათვის

რიფსიმიანთა ლტოლვილობისა და მათი წამების კონკრეტული თარიღის დადგენა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანია, როგორც _ ქართლში, ასევე _ სომხეთში ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების განსაზღვრისათვის.

ქართული და სომხური წყაროების თანახმად რომის იმპერიიდან რიფსიმიანთა ლტოლვილობისა და მათი სომხეთში მოსვლის დროისათვის _ თრდატ სომეხთა მეფე ჯერ კიდევ არ არის ქრისტიანი.

ქართული წყაროების თანახმად თრდატ სომეხთა მეფის მიერ რიფსიმიანთა წამების წელს _ წმ. ნინო გამოიზამთრებს სომხეთში და მხოლოდ მეორე წელს შემოდის ქართლის სამეფოში (იხ. 11, გვ. 85). იქვე გვეთითება, რომ ქართლის სამეფოში შემოსული წმ. ნინოს ლოცვითა და ღვთის განგებით, მცხეთაში მდგარი კერპების მსხვრევა 6 აგვისტოს მომხდარა _ `...იყო თუე მარტითგან მეექუსე, აგვისტოსი (აგGსტოსი), და დღე მეექუსე, რომელსა შინა ფერი იცუალა ქრისტემან წინაშე თავთა მათ წინასწარმეტყუელთა და მოწაფეთა თGსთასა...~ (11, გვ. 92; იხ აგრეთვე 33, გვ.72).

კერპების მსხვრევის აღწერისას `ქართლის ცხოვრებაში~ ერთი ასეთი მინიშნებაა დაცული _ `...ხოლო დღესა მეორესა (ანუ 7 აგვისტოს _ ს.ს.) გამოვიდა მირიან მეფე და ყოველი იგი ერი, ეძიებდეს ღმერთთა მათთა და არა ჰპოვებდეს... ხოლო რომელნიმე იტყოდეს: `რომლისა ღმრთისა ძალითა თრდატ მეფე ეშუად იქმნა და მისვე ღმრთისა ძალითა კაცად იქმნა, და მან უკუე ღმერთმან მოაწია ესე. რამეთუ სხუა ღმერთი ვერ შემძლებელ არს ესევითარისა ქმნად~. ესევითარსა ამას იტყოდა, რამეთუ ვინათგან თრდატ მეფე ქრისტეს ძალითა ეშუად ქმნილიყო, და ქრისტეს ძალითვე კუალად კაცად მოქცეული იყო...~ (11, გვ. 91-92).

ამდენად, ყოველივე ზემოთქმულის შემდეგ შეგვიძლია დავასკნათ, რომ _ როგორც მინიმუმ თრდატ მეფე რიფსიმიანეთა სომხეთში ჩასვლის წლისათვის ჯერ კიდევ არ არის ქრისტიანი და, როგორც მაქსიმუმ, რიფსიმიანეთა წამების მეორე წელს, წმ. ნინოს ქართლში შემოსვლისა და მისი ლოცვითა და ღვთის ნებით მცხეთაში კერპების მსხვრევის, ანუ _ 6 აგვისტოს დროითი მიჯნისათვის, თრდატ მეფე უკვე ქრისტეს რჯულის მაღიარებელია.

როგორც ზემოთაც ითქვა, სომხური წყაროების მიხედვით, რიფსიმიანეთა წამების შემდგომი მოვლენები ასე განვითარდა:

_ რიფსიმიანთა წამებიდან მეექვსე დღეს თრდატი ღებულობს ღორებრივ სახეს _ ამას მოსდევს 13-15 წლის წინ ორმოში ჩაგდებული წმ. გრიგოლის ორმოდან ამოყვანა _ წამებულთა დასაფლავება _ წმ. გრიგოლის ლოცვითა და ღვთის ნებით თრდატ მეფისადმი კვლავ ადამიანური სახის დაბრუნება;

_ არაბული ხელნაწერის თანახმად გვეუწყება, რომ წმ. გრიგოლს არანაირი საეკლესიო ხარისხი არ გააჩნდა (იხ. 4, გვ. 113, 119, 127). ამიტომ, საერთო გადაწყვეტილებით, იგი იგზავნება კესარიის მღვდელმთავარ ლეონტისთან (315/316-325 წ.წ.), რომელიც ხელდასხმას უკეთებს გრიგოლს; სომხეთში დაბრუნებული წმ. გრიგოლი და მასთან მყოფნი ქრისტეს რჯულზე განათლავენ, როგორც _ სამეფო ოჯახს, ასევე _ დანარჩენ მოსახლეობასაც.

ყოველივე ზემოთქმულის გახსენების შემდეგ, მოდით მოსე ხორენელთან დაცული ერთი ასეთი ინფორმაცია გავიხსენოთ.

მოსე ხორენელი, `სომხეთის ისტორიის~ მეორე წიგნის 86-ე ქვეთავში _ `სანატრელი ნუნესა და იმის შესახებ თუ როგორ გახდა იგი ქართველთა ხსნის მიზეზი~ (9, გვ. 170), გვაუწყებს _ `...ნუნე მოციქული ქალი გახდა; მან იქადაგა (სახარება) კლარჯეთიდან დაწყებული ვიდრე ალანთა და კასპიის კარებამდე, მასქუთთა საზღვრებამდე, როგორც ამას აგათანგელოსი გაუწყებს შენ...~ (9, გვ. 172).

მაშასადამე, როგორც ვხედავთ, მოსე ხორენელისეული ინფორმაციით, აგათანგელოსის ავტორობით თურმე არსებულა ისეთი საისტორიო თხზულება, რომელშიც ქართლის გაქრისტიანებასთან დაკავშირებული საისტორიო ცნობები ყოფილა დაცული. ეხება რა ამ საკითხს ივ. ჯავახიშვილი, თავის კვლევაში აღნიშნავს _ `...ცნობილია, რომ მოსე ხორენელს თავის ისტორიის მეორე წიგნში ნათქვამი აქვს, წმიდა მოციქულმა ნუნემ (ნინომ) იქადაგა კლარჯეთითგან მოყოლებული დარიალანამდის... `ვითარცა გაუწყებს ამას აგათანგელოსი~-ო... ამის გახსენებაზე გალ. ტერ-მკრტიჩიანს აღნიშნული აქვს, რომ არც ერთს აქამდის ცნობილს სომხურ აგათანგელოსის ტექსტში, არც ბერძნულის რედაქციაში და, დავუმატებთ ჩვენ, არც ქართულში არაფერი ამის მსგავსი არ მოიპოვება. ეს გარემოება სომეხთა მეცნიერს მოსე ხორენელის ცნობის გასაქარწყლებად საკმაო საბუთად არ მიაჩნია, რათგან სომეხ-ქართველთა საეკლესიო ერთობის დროს აგათანგელოსის თხზულებაში ამგვარი ცნობის არსებობას ის შესაძლებლად სთვლიდა...~ (2, გვ. 245). ჩვენი შემდგომი მსჯელობაც სწორედ აღნიშნულ მოსაზრებაზე დაყრდნობით გვინდა გავაგრძელოთ.

სავარაუდოდ V ს-ის II ნახევარში მოღვაწე აგათანგელოსის, მოსე ხორენელის მიერ მინიშნებულ და სამწუხაროდ დღემდე აღმოუჩენელ თხზულებაში, რომელიც ქართველთა და სომეხთა საეკლესიო ერთობაში ყოფნის დროის მონაკვეთშია შექმნილი, უდავოდ იქნებოდა ასახული _ ქართველთა და სომეხთა გაქრისტიანების მიმანიშნებელი ინფორმაციები.

ბუნებრივია აგათანგელოსი, თავისი საისტორიო თხზულების წერისას, დაეყრდნობოდა მის ხელთ არსებულ საისტორიო წყაროებს. შეიძლება გამოითქვას მოსაზრება, რომ მათ შორის _ ქართლის გაქრისტიანებასთან დაკავშირებული ინფორმაციების შემცველ ქართულ წერილობით წყაროსაც.

ქართული წყაროების თანახმად ერთმანეთთან დაპირისპირებული მირიანი და თრდატი დაზავდებიან _ `...მირიანისა და თრდატ მეფის დაზავებას ლეონტი მროველი კონსტანტინე იმპერატორს უკავშირებს _ `...და დაამოყურნა თრდატ და მირიან, და ამზახნა ურთიერთას. რამეთუ მოსცა თრდატ ასული თGსი, რომელსა ერქუა სალომე, ძესა მირიანისსა ცოლად, რომელსა ერქუა რევ... და მეფობდა მირიან მუნ ქართლს, რანს, ჰერეთს, და მოვაკანს. და აქუნდა ეგრისიცა ვიდრე ეგრის წყლამდე; და მისცა ძესა მისსა რევს საუფლისწულოდ კახეთი და კუხეთი, და დასუა იგი უჯარმას, რევ და ცოლი მისი სალომე, ასული თრდატისი, და ცხოვნებოდეს იგინი უჯარმას...~ (10, გვ. 70-71)...~ (1, გვ. 80-81).

ქართულ წყაროებში დაცული ინფორმაციის თანახმად, წმ. ნინო 338 წელსაა გარდაცვლილი (იხ. 11, გვ. 127;  33, გვ. 21). იქვე გვეუწყება, მის გარდაცვალებამდე, ე.წ. წმ. ნინოს ანდერძის შექმნის ისტორიაც _ `...მაშინ მო-ხოლო-იხუნეს საწერელნი სალომე უჟარმელმან და სივნიელმან პეროჟავრი. და იწყო სიტყუად წმიდამან ნინო და იგინი წერდეს...~ (33, გვ. 47).

დიდის ალბათობით შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ _ V ს-ის II ნახევარში მცხოვრები აგათანგელოსი თავისი თხზულების წერისას უდავოდ გამოიყენებდა წმ. ნინოს გარდაცვალებამდე, ანუ 338 წლამდე, სალომე უჟარმელის ხელით ჩაწერილ ე.წ. წმ. ნინოს ანდერძში დაფიქსირებულ იმ ინფორმაციასაც, რომელიც რიფსიმიანების ამბავთან იქნებოდა დაკავშირებული.

`მოქცევაO ქართლისაOს~ შატბერდული ხელნაწერის _ `... თავი :დ: აღწერილი მისვე სალომე უჟარმელისაO~ (33, გვ. 55), რიფსიმიანეთა თაობაზე, წმ. ნინოს ნაამბობით, ასეთ ინფორმაციას გვიფიქსირებს _ `... რიფსიმე დედოფალი და გაიანე დედამძუძO და ორმეოც და ათი სული წარმოვემართენით თთუესა პირველსა ათხუთმეტსა და გამოვედით არეთა სომხითისათა, სამოთხესა მას თრდატ მეფისასა. იგინი მოიკლნეს მუნ თთუესა პირველსა ოც და ათსა, დღესა პარასკევსა...~ (33, გვ. 60; იხ. 12, გვ. 115; 21, გვ. 33).

მაშასადამე, ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, დიდის ალბათობით შეგვიძლია გამოვთქვათ ვარაუდი, რომ _ მოსე ხორენელის მიერ დამოწმებული აგათანგელოსის საისტორიო თხზულებაში, რიფსიმიანთა წამების სწორედ ის თარიღი იქნებოდა მოცემული, რომელიც წმ. ნინოს მიერ ნაამბობის სალომე უჟარმელის მიერ შესრულებულ ჩანაწერში იქნებოდა დაფიქსირებული.

მოსე ხორენელის მიერ დამოწმებული აგათანგელოსის თხზულების მოუღწევლობის მიზეზი კი, უდავოდ, ზემოთგანხილულ `განახლება-გადაკეთებაში~ უნდა ვეძიოთ.

განიხილავს რა ამ საკითხს ივ. ჯავახიშვილი, აგათანგელოსის თხზულების ბოლო `განახლება-გადაკეთების~ თაობაზე ბრძანებს _ `...ამგვარად, აგათანგელოსის უკანასკნელი ეროვნული რედაქცია VIII ს. პირველი ნახევრის უკანასკნელი ათეულების ნამუშევარს წარმოადგენს და სომხური ეროვნულ მონოფიზიტური საეკლესიო წრეების სულისკვეთებას გამოჰხატავს...~ (2, გვ. 382).

ჩვენის აზრით `ამ სულისკვეთებას~ შეეწირა აგათანგელოსის თხზულებაში სავარაუდოდ არსებული არა მარტო _ წმ. ნინოს სახელი, არამედ, აქედან გამომდინარე, რიფსიმიანთა _ წამების თარიღთან დაკავშირებული ინფორმაციებიც.

ზემოთქმულის დამადასტურებელ ერთ-ერთ მაგალითად გამოდგება აგათანგელოსის თხზულებაში თრდატის მამის _ ხოსროს, სპარსთა მეფის _ არტაშირის წინააღმდეგ ბრძოლასთან დაკავშირებული ინფორმაცია. აღნიშნულთან მიმართებაში ივ. ჯავახიშვილი ბრძანებს _ `...ცხოვრების ცნობა, რომ ხოსრო სპარსეთის მეფეს არდაშირს 10 წ. ეომებოდა, სწორეა, მხოლოდ მისი მნიშვნელობა გაზვიადებულია და მთავარი მოქმედი პირის, რომაელების, სახელი არც-კია მოხსენიებული...~ (2, გვ. 337).

აგათანგელოსის თხზულების მრავალგზის `განახლება~-გადაკეთების მიუხედავად _ `...ზოგი რამე VII ს. მეორე ნახევრის ქალკედონური რედაქციითგან მაინც გადარჩა...~ (2, გვ. 382).

ჩვენის აზრით, ზემოთგანხილულ, დღეისათვის არსებულ აგათანგელოსის სომხური წყაროს ხელნაწერებში, ასევე უნდა იკითხებოდეს `წმ. ნინოს ცხოვრებაში~ დაცული ინფორმაციების _ მასში არსებობის კვალი (გავლენა). მოდით მივყვეთ თანამიმდევრობით.

თავიდანვე უნდა აღინიშნოს, რომ ამდაგვარი `კვალი~ ორი პირობითი ჯგუფისაგან შედგება, რომელთაგან ერთი _ აშკარა, ხოლო მეორე _ ღიად შემორჩენილი ინფორმაციის მატარებელია.

როგორც ცნობილია, IV საუკუნის პირველი ნახევრის ძეგლად მიჩნეული (იხ. 22,  გვ.153; 34, გვ. 3-50) `მოქცევაO ქართლისაOს~ მიხედვით, რიფსიმიანთა ლტოლვილობა _ `თთუესა პირველსა ათხუთმეტსა~ (33, გვ. 60; 12, გვ. 115), ანუ მარტის 15 რიცხვში დაწყებულა (იხ. 1, გვ. 10-63).

ითქვა ისიც,  რომ _ `... `ცხოვრებაში~ იმპერიიდან ლტოლვილთა წამოსვლის დღედ რომ პირველი თვის 15 არის დასახელებული შემთხვევითი არაა. ბიბლიური თქმულებით, ებრაელთა გამოსვლა ეგვიპტიდან ნისანის 15-ში მოხდა... სწორედ იმ დღის აღსანიშნავად ზეიმობდნენ ებრაელები პასექს ნისანის 14-ში~ (15, გვ. 155).

რაღაც ამდაგვართან გვაქვს საქმე `რიფსიმიანთა~ ლტოლვილობის თარიღთან მიმართებაშიც. ქართული წყაროს თანახმად, ქრისტეს რჯულის მაღიარებელი `რიფსიმიანები~, მაცხოვრის აღდგომისწინა დიდი მარხვის დამთავრების შემდეგ, ანუ მარტის 14-ში გადახდილი საუფლო პასექის  მეორე დღეს, ანუ _ `თთუესა პირველსა ათხუთმეტსა~ იწყებენ ლტოლვილობას.

ქრისტიანული ეკლესიის ისტორიიდან ცნობილია, რომ სააღდგომო მარხვისა და საუფლო პასექის გადახდასთან დაკავშირებული საკითხები, საბოლოოდ, მხოლოდ 325 წ. ნიკეაში გამართულ პირველ მსოფლიო საეკლესიო კრებაზე იქნა მოწესრიგებული.

V ს-ის ბიზანტიელი ისტორიკოსი თეოდოიტე კვირელი თავის `საეკლესიო ისტორიაში~, ზემოთქმულთან მიმართებაში ბრძანებს _ `...აგრეთვე გახარებთ ჩვენი უწმინდესი პასექის თანხმობის შესახებ, რომ ჩვენი ლოცვებით წარიმართა ეს ნაწილიც, ისე რომ მთელი აღმოსავლეთის ძმები, რომლებიც პირველად არ ეთანხმებოდნენ არც რომაელებს და არც ჩვენ, და ყველას დასაბამიდან (მარხვის) დამცველებს, ამიერითგან პასექს თქვენთან ერთად იდღესასწაულებენ...~ (27, გვ. 40).

იქვე დაცულია _ `იმპერატორ კონსტანტინეს ეპისტოლე კრებაზე მიღებული დადგენილების შესახებ იმ ეპისკოპოსების მიმართ, რომლებიც კრებაზე არ ესწრებოდნენ~ (27, გვ. 41), რომელშიც ვკითხულობთ _ `...ესოდენ მრავალი (ეპისკოპოსი) იქნა შეკრებილი, და თავად მეც, როგორც ერთი თქვენგანი, მათთან ერთად ვესწრებოდი, რადგან არ უარვყოფ, განსაკუთრებით მიხარია, რომ თქვენი თანამსახური გავხდი... აქ უწმინდესი პასექის დღის შესახებაც იყო გამოკვლევა. საერთო აზრმა გადაწყვიტა, რომ კარგი იქნებოდა, ყველგან ყველას ერთ დღეს აღესრულებინა... და პირველ რიგში უღირსად მიიჩნიეს, რომ ეს უწმინდესი დღესასწაული იუდაური ჩვეულების მიდევნებით აღსრულებულიყო...~ (27, გვ. 42).

კიდევ ვიმეორებთ ეს ხდება 325 წელს ნიკეაში გამართულ I მსოფლიო საეკლესიო კრების გადაწყვეტილების შესაბამისად, რომელმაც მოაწესრიგა, ამ დრომდე, და მათ შორის, რიფსიმიანთა ლტოლვილობის წლისათვის არსებული, დიდი მარხვისა და საუფლო პასექის გადახდის წესი.

325 წლამდე არსებული მდგომარეობის თაობაზე, კონსტანტინე იმპერატორის წერილში გვეუწყება _ `...როგორი საშინელი და შეუფერებელი არის, რომ ამ დღეებში სხვები მარხვებს მისდევდნენ, სხვები ნადიმებს აღასრულებდნენ ერთად, და პასექის დღეების შემდეგ სხვები დღესასწაულებსა და დასვენებებზე აღმოჩნდნენ, ხოლო სხვები განჩინებულ მარხვებს უძღვნიდნენ თავს. ამიტომ (ამის) სათანადო გამოსწორება და ერთ წესზე მოყვანა ინება საღვთო წინაგანგებამ~ (27, გვ. 43-44).

325 წ. ნიკეის I მსოფლიო საეკლესიო კრებაზე საბოლოოდ დაკანონდა, წმ. მოციქულთა კანონი _ `თუ ეპისკოპოსი, ხუცესი ან დიაკონი აღდგომის წმინდა დღეს, გაზაფხულის ბუნიობის წინ, ურიებთან (იუდეველებთან) ერთად იდღესასწაულებს, განიკვეთოს~ (28, გვ. 3).

`დიდ სჯულისკანონში~ აღნიშნული ასეა ფორმულირებული _ `ყველა, ვინც გაბედავს (და დაარღვევს) წმინდა და დიდ ნიკეაში შეკრებილი კრების განსაზღვრებას (რომელიც შედგა კეთილმსახური და ღვთისმოყვარე მეფის კონსტანტინეს იქ ყოფნის დროს, საცხოვნებელი აღდგომის წმინდა დღესასწაულის გამო), უზიარებელი და განდევნილი უნდა იყოს ეკლესიიდან.

თუ ეკლესიის ზედამდგომელი ეპისკოპოსი, მღვდელი ან დიაკონი ამ განსაზღვრების შემდეგ ერის გზის გასამრუდებლად და ეკლესიის შესაშფოთებლად გაბედავს განცალკევებით და ურიებთან (იუდეველებთან) ერთად აღდგომის აღსრულებას, მას წმინდა კრება ამიერითგან ეკლესიისათვის უცხოდ ჩათვლის, როგორც არა მარტო თავისი ცოდვის არამედ მრავალთა გახრწნის და გზის გამრუდების საბაბს...~ (27, გვ. 33-34).

ყოველივე ზემოთქმულის გახსენება დაგვჭირდა იმისათვის, რათა წყაროსეული _ `თუესა პირველსა ათხუთმეტსა~ (33, გვ. 60), ანუ `რიფსიმიანთა~ ლტოლვილობის დაწყების თარიღის დიდი მარხვისა და საუფლო პასექის თარიღთან დაკავშირება, არა მარტო უფრო გასაგები ყოფილიყო, არამედ ზემოთქმულით გამოგვეკვეთა აგრეთვე ლტოლვილობის დაწყების ზედა დროითი მიჯნა _ 325 წ. ვფიქრობთ, თამამად შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ _ `რიფსიმიანთა~ ლტოლვილობა სწორედ 325 წლამდეა მომხდარი; და რომ იგი დაწყებული უნდა იყოს დიდმარხვის დამთავრებისა და მარტის 14-ში გადახდილი პასექის მეორე დღეს, ანუ _ `თთუესა პირველსა ათხუთმეტსა~ (33, გვ. 60).

წარმოდგენილი ჩანართის შემდეგ მოდით, აგათანგელოსის თხზულების განხილვას დავუბრუნდეთ. ჩვენის აზრით, მასში, `წმინდა ნინოს ცხოვრების~ სალომე უჟარმელის მიერ შესრულებულ ჩანაწერში, რიფსიმიანთა ლტოლვილობასთან დაკავშირებული ინფორმაციის არსებობის კვალის თაობაზე, მიგვანიშნებს წმ. გრიგოლ პართელის `ცხორების~ ქართულ თარგმანში არსებული შემდეგი მინიშნება: ავტორი აღწერს რა ლტოლვილობაში წასვლასთან დაკავშირებით, რიფსიმეს მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებას, იქვე აღნიშნავს მის ირგვლივ მყოფ სხვა ქალწულთა განზრახვასაც _ `... მყის სივლტოლაO განიზრახა (აქ: რიფსიმემ _ ს.ს.) და თანამოქმედ კეთილისა ეპოვნეს მას სხუანიცა იგი ქალწულნი, რომელნი თანაზიარ მისსა იყვნეს ცხორებითა და სათნოებითა და დაღაცათუ დიდისა მის-გან მარხვისა მოუძლურებულ იყვნეს, გარნა არავე დაიცონეს. არამედ იცვალებოდეს ვითარცა სირნი და მიივლტოდეს კერძოთა სომხითისათა...~ (5, გვ. 21).

ამდენად, ქართული თარგმანის მიხედვით გვეუწყება აშკარად გამოკვეთილი დროითი ნიშანი, თურმე რიფსიმიანელები _ `დაღაცათუ დიდისა მის-გან მარხვისა მოუძლურებულ იყვნეს~-ო, აქ მოცემული _ `დიდისა მის-გან მარხვისაგან~, სწორედ სააღდგომო დიდმარხვაზე მიგვანიშნებს.

მაშასადამე, რიფსიმიანთა ლტოლვილობის დაწყებას, წინ _ `დიდმარხვის~ დროითი მონაკვეთი უსწრებს, რომლის გამოც ქალწულნი _ `დაღაცათუ დიდისა მის-გან მარხვისა მოუძლურებულ იყვნეს~ (5, გვ. 21).

ზემოთაღწერილი 325 წლისწინა მდგომარეობისა, ერთის მხრივ, და მეორეს მხრივ _ `მოქცევაO ქართლისაOს~ IV საუკუნეში, კერძოდ 338 წელს აღსრულებული წმ. ნინოს სიკვდილამდე, სალომე უჟარმელის მიერ ჩაწერილ წმ. ნინოს ნაამბობში რიფსიმიანთა ლტოლვილობის დაწყების დროზე მინიშნების (`თთუესა პირველსა ათთხუთმეტსა~) მიხედვით გაკეთებულ ანალიზს, თუ დავუმატებთ სომხური წყაროს 1081 წელს შესრულებულ ქართულ თარგმანში `დიდ მარხვაზე~ არსებულ მინიშნებას, მაშინ დიდის ალბათობით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ რიფსიმიანელების (და მათ შორის წმ. ნინოს) ლტოლვილობა დაწყებულა _ სააღდგომო დიდმარხვის მიწურულს გადახდილი საუფლო პასექის _ მეორე დღეს, ანუ `თთუესა პირველსა ათხუთმეტსა~, ე.ი. 15 მარტს.

ჩვენის აზრით, ზემოთ განხილული `დიდმარხვაზე~ არსებული მინიშნება, არის კიდეც სომხურ წყაროებში, `წმინდა ნინოს ცხოვრებისეული~ თხზულებიდან გამოყენებული ინფორმაციების საგულდაგულოდ ამოშლის, ანუ ე.წ. `განახლების~ შემდგომად შემორჩენილი `კვალის ~ _ ღია მინიშნება.

ზემოთთქმულის გააზრების შემდგომ, და მასზე დაყრდნობით, ვფიქრობთ უფრო ადვილად გასაგებ-ასახსნელი იქნება სომხურ წყაროში აღნიშნულ-საძიებელი `კვალის~ არსებობის დამადასტურებელი ე.წ. შეფარული მინიშნება.

მოდით შევეცადოთ პასუხი გავცეთ კითხვაზე, თუ _ როგორ შეიძლება აიხსნას ქართულ და სომხურ წყაროებში რიფსიმიანთა წამების თარიღებს შორის დაფიქსირებული განსხვავების არსებობა? მაშასადამე, უნდა გავერკვეთ, როდის მოხდა თრდატ სომეხთა მეფის მიერ რიფსიმიანთა წამება _ `თუესა პირველსა ოცდაათსა, დღესა პარასკევსა~ (33, გვ. 60), ანუ 30 მარტის პარასკევ დღეს (ქართული წყაროს მიხედვით), თუ _ 26/27 სექტემბერს, ან _ 26 ოქტომბერს (სომხური წყაროს მიხედვით).

ამ საკითხში გარკვევამდე, კალენდართან დაკავშირებული ინფორმაციები გავიხსენოთ. როგორც ვიცით ებრაელებმა ბიბლიისეული ახალი წლის მარტის თვიდან დაწყება, მოგვიანებით სექტემბრის თვის ათვლით შეცვალეს _ `...ძვ. წ. II საუკუნის დასაწყისში ახალი წელიწადი გადატანილ იქნა წელიწადის თიშრის თვის პირველი რიცხვის 5 სთ-სა და 204 ჰეკელზე, რომელიც ახლოს იყო შემოდგომის დღეღამტოლობასთან 15 სექტემბრიდან 5 ოქტომბრამდე იერუსალიმის მერიდიანის მიხედვით)... ამრიგად (ნისანის თვის მაგივრად _ ს.ს.), წელიწადის პირველი თვე გახდა თიშრი, მე-12 კი _ ელული...~ (29, გვ. 70; იხ. 32, გვ. 3-17).

მაშასადამე, განსახილველი დროისთვის ებრაელების მიერ ახალი წლის ათვლა იწყებოდა არა გაზაფხულის პირველი თვიდან _ მარტიდან (როგორც ამას ბიბლია ავალდებულებდა მათ), არამედ `თიშრის~ თვის პირველი რიცხვიდან _ `რომელიც ახლოს იყო შემოდგომის დღეღამტოლობასთან~.

ჩვენის აზრით, საძიებელ რიფსიმიანთა წამების თარიღებს შორის, ზემოთაღნიშნულ განსხვავებათა არსებობის მიზეზი სწორედ _ კალენდარული ახალი წლის ათვლაში უნდა ვეძებოთ.

როგორც ითქვა, ჩვენის აზრით, მოსე ხორენელის მიერ მითითებულ, მაგრამ დღემდე აღმოუჩენელ, აგათანგელოსის თხზულებაში, სავარაუდოდ გამოყენებული უნდა ყოფილიყო წმინდა ნინოს ნაამბობის სალომე უჟარმელის მიერ შესრულებულ ჩანაწერში დაფიქსირებული რიფსიმიანთა წამების თარიღზე არსებული მინიშნება.

როგორც ითქვა _ `...აგათანგელოსის უკანასკნელი ეროვნული რედაქცია VIII ს. პირველი ნახევრის უკანასკნელი ათეულების ნამუშევარს წარმოადგენს და სომხური ეროვნულ მონოფიზიტული საეკლესიო წრეების სულისკვეთებას გამოჰხატავს~ (2, გვ. 382).

სწორედ ამ `სულისკვეთების~ დაფიქსირების სურვილის განხორციელების, ანუ ე.წ. `განახლების~ წინ, `განმაახლებელთა~ წინაშე მდგარი პრობლემის `გადაჭრის~ შედეგად, აგათანგელოსის თხზულებაში ქართული წყაროდან აღებული რიფსიმიანთა წამების თარიღი _ `შეიცვალა,~ ოღონდ _ `ნაწილობრივ~. და აი როგორ.

რიფსიმიანთა წამების (ქართული წყაროს) თარიღი _ `თთუესა პირველსა ოცდაათსა, დღესა პარასკევსა~ (33, გვ. 60), შინაარსით _ იგივე დარჩა, მხოლოდ _ `გარეგნულად~ შეიცვალა... პირველი თვე, ისევ _ პირველ თვედ `დარჩა~, ოღონდ არა _ გაზაფხულის, არამედ _ შემოდგომიდან წლის ათვლის დაწყების თვალსაზრისით.

Aამდენად, `განმაახლებლებმა~, მოინდომეს რა თხზულებაში ქართული წყაროს მიერ მითითებულ ინფორმაციათა `შეცვლა~, მასში რიფსიმიანთა წამების თარიღად (ბიბლიაში არსებულ წელთაღრიცხვასთან მისადაგებით) მინიშნებული პირველი თვე, ანუ _ მარტზე მითითება, შეცვალეს ებრაულ კალენდარში ახალი წლის დაწყების შემოდგომისეული ათვლით. Aასე და ამგვარად, წამების თარიღი _ `შინაარსით იგივე~ დარჩა, რაც მათ `უმსუბუქებდათ~ (მორიგი) გაყალბების შედეგად ჩადენილ ცოდვას; სამაგიეროდ, ქართული წყაროს არსებობის კვალი _ წაიშალა, რის შედეგადაც _ 30 მარტის, პარასკევი დღის ნაცვლად, სომხურ წყაროში რიფსიმიანთა წამების _ `ახალი~ თარიღი გაჩნდა.

 

ზ) `თთუესა პირველსა ოცდაათსა,

დღესა პარასკევსა~

საუბარი ისევ ებრაული კალენდრის თავისებურების გახსენებით გვინდა დავიწყოთ, რომლის მიხედვითაც _ `...ახალი წლის დასაწყისად არ შეიძლება იყოს კვირა, ოთხშაბათი და პარასკევი. იმ შემთხევვაში, თუ ახალი კალენდარული წელიწადის პირველი დღე ემთხვევა ზემოაღნიშნულ სამ დღეს, მაშინ ახალი წლის საწყისი დღე გადააქვთ მომდევნო დღეს ან ორი დღით წინ. გარდა ამისა, თუ თიშრის თვეში ახალმთვარეობა დადგება 18 სთ-ის შემდეგ, მაშინ ახალი წელი გადაიტანება მომდევნო დღეზე, მაგრამ თუ ეს მომდევნო დღე აღმოჩნდება კვირა, ოთხშაბათი ან პარასკევი, მაშინ ახალი წელი გადაიტანება კიდევ ერთი დღე-ღამით...~ (29, გვ. 72).

მოდით ვნახოთ, თუ როგორ მოხდა, ქართულ წყაროში დაფიქსირებული (და სავარაუდოთ აგათანგელოსის თხზულების თავდაპირველ რედაქციაში არსებული) _ `თთუესა პირველსა ოცდაათსა, დღესა პარასკევსა~ (33, გვ. 60), ანუ _ 30 მარტის პარასკევი დღის, სომხურ წყაროებში დაფიქსირებულ ახალ თარიღად `გარდასახვა~.

დღეისათვის არსებულ ხელნაწერებში, როგორც ვნახეთ, რიფსიმიანთა წამების ორი განსხვავებული თარიღია დაფიქსირებული. ჩვენის აზრით, ეს _ არაშემთხვევითი ფაქტი, მთლიანობაში გააზრების შემთხვევაში საძიებელი საკითხის გარკვევის შესაძლებლობას იძლევა. და აი როგორ.

სომხური წყაროს შემორჩენილ ხელნაწერთა ერთ ჯგუფში, მათ შორის 1909 წლის კრიტიკული გამოცემისა (2, გვ. 328) და 1081 წლის ქართულ თარგმანში, რიფსიმიანთა წამების თაობაზე ვკითხულობთ _ `...ხოლო იყო დღე იგი, რომელსა შინა იწამა წმიდაO რიფსიმე, ოც და ექუსი თGსა სეკტემბრისაO. და მასვე დღესა მოსწყდეს სიმრავლენი იგი ქალწულთანი, რომელნი მოსრულ იყვნეს წარპარვად გუამსა მისსა. და შემდგომად მათსა დღითა ერთითა (აქ: 27 სექტემბერს _ ს.ს.) ნეტარმან გაიანე წარვლო სტადიონი მარტGლობისაO მისთანათა მათ თანა ორთა ქალწულთა~ (5, გვ. 28). ამდენად: აქ, რიფსიმიანთა წამების თარიღად: 26-27 სექტემბერია დასახელებული.

განსახილველ ხელნაწერთა მეორე ჯგუფში აღნიშნული თარიღი ასეა გამოკვეთილი _ `...და აღესრულა ოცდა ექუსსა თთუესა სთულისასა წმიდაO იგი რიფსიმე წმიდითა მით დასითა, ოცდაცამეტითა ახოვნებისა მის მოდგამებითურთ. და მასვე თთუესა ოცდაშGდსა აღესრულა წმიდაO იგი გაიანე, და ორნი იგი მოყუასნი მის თანა...~ (25, გვ. 105; იხ. 4,გვ. 91).

ამდენად, აგათანგელოსის სომხურ და ქართულ თარგმანში რიფსიმეს წამების თარიღად _ 26 სექტემბერია მითითებული, ხოლო რიფსიმიანთა წამების ქართულ, და აგათანგელოსის არაბულ თარგმანში იგივე თარიღად _ 26 ოქტომბერია გამოკვეთილი.

აღნიშნული საკითხების ერთგვარი გასაღები კვლავ `მოქცევაO ქართლისაOს~ ტექსტში არსებული მინიშნებაა, რომლის მიხედვითაც რიფსიმიანთა წამება _ `თთუესა პირველსა ოცდაათსა, დღესა პარასკევსა~ (33, გვ. 60) მომხდარა.

ჩვენის აზრით, როგორც _ ქართული, ასევე _ სომხური თხზულების თავდაპირველი შემდგენელისათვის ცნობილი უნდა ყოფილიყო რიფსიმიანთა წამების როგორც _ თვე, რიცხვი და დღე, ანუ _ 30 მარტის პარასკევი დღე, ასევე მათი წამების _ წელიც. სამწუხაროდ, მიზეზთა გამო, დღეისათვის არსებულ ხელნაწერებში რიფსიმიანთა წამების წელზე მინიშნება აღარ გვხვდება, და მხოლოდ _ თვე, რიცხვი (სომხურში) და დღეა (ქართულში) შემორჩენილი.

მაშასადამე, რაფსიმიანთა წამება, ქართული წყაროს მიხედვით, მომხდარა _ იმ წელს, რომელშიც `პირველი თვის ოცდაათი~, ანუ 30 მარტი, არის პარასკევი დღე.

აღნიშნულიდან გამომდინარე, სომხურ წყაროში, ზემოთ უკვე განხილული `განახლების~ შედეგად რიფსიმიანთა წამების თარიღი, ჩვენის აზრით, `შინაგანად~ კვლავ გაზაფხულის ათვლით _ `პირველი თვის ოცდაათს, პარასკევ დღეს~ უნდა შეესაბამებოდეს, თუმცა _ `გარეგნულად~ ეს პირველი თვე უკვე შემოდგომის ათვლასთანაა მისადაგებელი, და შესაბამისად _ 26 სექტემბრითა, თუ _ 26 ოქტომბრითაა განსაზღვრული. მივყვეთ დაწყებულ მსჯელობას.

როგორც ითქვა, ებრაულ კალენდარში ბიბლიური საწყისის (მარტის ათვლის) შეცვლის შედეგად ასეთი სურათია _ `ძვ. წ. II საუკუნის დასაწყისში ახალი წელიწადი გადატანილ იქნა წელიწადის თიშრის თვის პირველი რიცხვის 5 სთ-სა და 204 ჰეკელზე, რომელიც ახლოს იყო შემოდგომის დღეღამტოლობასთან...~ (29, გვ. 70).

თქმულიდან გამომდინარეობს, რომ ჩვენთვის საძიებელ _ რიფსიმიანთა წამების წელს, ებრაული კალენდრის მიხედვით ახალი წელი უნდა დაწყებულიყო `შემოდგომის დღეღამტოლობის~ სიახლოვეს ახალმთვარის პირველ დღეს, ოღონდ არა _ კვირა, ოთხშაბათ ან პარასკევ დღეს, საიდანაც ათვლით _ `პირველი თვის ოცდაათი, პარასკევი დღე,~ იქნებოდა კიდეც, სომხური წყაროს `განმაახლებლის~ მიერ მიღებული, რიფსიმიანთა წამების თარიღი.

აღნიშნულიდან გამომდინარე სომხურ წყაროებში დაფიქსირებული რიფსიმიანთა წამების დღედ განსაზღვრული _ 26/27 სექტემბერი ავტომატურად უნდა გამოირიცხოს, რამეთუ ეს თარიღი ფიზიკურად ვერ იქნება `პირველი თვის ოცდამეათე~ დღე. მაშასადამე, ორიენტაციისათვის შემოგვრჩა სომხური თხზულების ქართულ და არაბულ თარგმანებში დაფიქსირებული რიფსიმეს წამების დღე _ 26 ოქტომბერი, რომელიც, თავის მხრივ, უნდა იყოს რიფსიმიანთა წამების წელს, შემოდგომის ათვლით დაწყებული ახალი წლის იმ პირველი თვის ოცდამეათე რიცხვი, რომელიც (ქართული წყაროს თანახმად) პარასკევ დღეზე უნდა მოდიოდეს.

ამდენად, თუ გავითვალისწინებთ რომ რიფსიმიანთა წამება ისტორიულად `ერთხელ~ მომხდარი ფაქტია, მაშინ, ჩვენთვის საძიებელ დროში, ანუ _ 325 წ. ნიკეაში გამართულ I მსოფლიო საეკლესიო კრებამდელ დროით მონაკვეთში, უნდა მოვძებნოთ ისეთი კონკრეტული წელი, რომელშიც რიფსიმიანთა წამების თარიღიდან _ `თთუსა პირველსა ოცდაათსა, დღესა პარასკევსა~ (33, გვ. 60) გამომდინარე, ერთდროულად, წელიწადის, როგორც გაზაფხულის, ანუ _ მარტის თვიდან (ქართული წყარო), ასევე _ შემოდგომის, ანუ თიშრის თვიდან ათვლით _ `პირველი თვის ოცდამეათე დღე~ იქნება _ პარასკევი. საკითხში გასარკვევად ვ. კალანდაძის `კალენდარი მუდმივი და უნივერსალური~-ს გამოყენება დაგვჭირდება.

 

1) ქართული წყაროებით მინიშნებული

რიფსიმიანეთა წამების დღე

`მოქცევაO ქართლისაOს~ მიხედვით მინიშნებული _ `თთუესა პირველსა ოცდაათსა, დღესა პარასკევსა~ (33, გვ. 60), ვ. კალანდაძის კალენდარზე დაყრდნობით, როგორც ჩვენს მიერ მონოგრაფიაში _ `ქართლის მოქცევის თარიღთან დაკავშირებული საისტორიო ძიებებში~ გვქონდა განხილული, გამოკვეთავს _ 305, 311, 316, 322 და 333 წლებს (იხ. 1, გვ. 61).

მაშასადამე, ჩვენთვის საძიებელ 325 წ. ნიკეაში გამართულ I მსოფლიო საეკლესიო კრებამდელ დროში, 30 მარტის პარასკევი დღე მხოლოდ _ 305, 311, 316 და 322 წლებზე მოდის.

 

2) სომხურ წყაროებში მინიშნებული

რიფსიამიანეთა წამების დღე

სომხურ წყაროსთან მიმართებაში, საძიებელი წლის განსაზღვრისათვის საჭირო ხდება რამოდენიმე კომპონენტის გათვალისწინება. კერძოდ, წყაროში მითითებული _ 26 ოქტომბერი, უნდა იყოს:

_ იმ წელს დაწყებული ახალი წლის პირველი თვის ოცდამეათე დღე, და თანაც პარასკევი (ქართულ წყაროში არსებულ მითითებასთან თანხვედრისათვის);

_ 26 ოქტომბრის `პირველი თვის~ 30-ე დღედ მიჩნევის შემთხვევაში ახალი წელი დაიწყებოდა 27 სექტემბერს (27, 28, 29, 30 + 26 დღე = 30);

_ მიღებული 27 სექტემბერი, არ უნდა იყოს _ კვირა, ოთხშაბათი ან პარასკევი დღე;

_ აქვე გათვალისწინებული უნდა იქნეს ახალი მთვარის პირველი დღის ფაქტორიც, რომლის ათვლითაც იწყება ებრაული ახალი წელი.

დასახელებულ ფაქტორთა მიხედვით საძიებელი წლის განსაზღვრა დავიწყოთ იმ წლის გამოკვეთით, რომელ წელსაც _ 26 ოქტომბერი პარასკევი დღე უნდა იყოს.

ვ. კალანდაძის კალენდრის მიხედვით 26 ოქტომბერი პარასკევი დღეა _ 301, 316, 322 და 333 წლებში (იხ. 30, გვ. 2-3).

მიღებული წლების სექტემბრის თვეში ახალი მთვარის პირველი დღე მოდის: 1) 301 წელს _ 19 სექტემბერს; 2) 316 წელს _ 3 სექტემბერს; 3) 322 წელს _ 26 სექტემბერს, ხოლო 4) 333 წელს _ 25 სექტემბერს (იხ. 31, გვ. 28-30).

კვირის დღეების მიხედვით, აღნიშნულ წლებში ასეთი სურათია: 1) 301 წლის 19 სექტემბერი არის პარასკევი დღე (30, გვ. 2-3). მაშასადამე ამ წელს ებრაული ახალი წელი დაიწყებოდა _ 20 სექტემბრის შაბათი დღიდან, საიდანაც ათვლით აღებული 30-ე დღე (20,21 ... 18,19) უწევს 19 ოქტომბრის კვირა დღეზე; ეს კი ჩვენს საძიებელ _ 26 ოქტომბრის პარასკევ დღეს არ თანხვდება და შესაბამისად ჩვენთვის გამოუსადეგარი თარიღია;

2) 316 წლის 3 სექტემბერი არის ორშაბათი დღე (30, გვ. 2-3), საიდანაც ათვლით 30-ე დღეა 12 ოქტომბრის პარასკევი დღე, რაც ჩვენთვის ასევე გამოუსადეგარი თარიღია;

3) ზემოთმიღებული წლებიდან 325 წლამდე განსაზღვრული _ 322 წლის 26 სექტემბრის ახალი მთვარის პირველი დღე ოთხშაბათი დღეა (30, გვ. 2-3). ამიტომ, ებრაული კალენდრის თავისებურებათა გათვალისწინებით, ახალი წლის ათვლა დაიწყებოდა მის მომდევნო, ანუ _ 27 სექტემბრის ხუთშაბათი დღიდან, საიდანაც ათვლით 30-ე დღე, ჩვენთვის საძიებელ _ 26 ოქტომბრის პარასკევ დღეზე მოდის (30, გვ. 2-3).

ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ სომხურ წყაროებში დაფიქსირებული რიფსიმეს წამების დღედ _ 26 ოქტომბრის `მიჩნევის~ შემთხვევაში წამების სავარაუდო წლად _ახ. წ. 322 წელი გამოიკვეთა.

3) 322 წლის 30 მარტისა და 26 ოქტომბრის

პარასკევი დღის ურთიერთკავშირისათვის

ქართული და სომხური წყაროების ბაზაზე ჩატარებული კვლევის შედეგად, როგორც ვნახეთ, საბოლოოდ გამოიკვეთა, რომ _ ქართულ წყაროებში დაფიქსირებული პირველი თვის 30-ე დღე პარასკევი, ანუ 30 მარტის პარასკევი დღე, ერთის მხრივ, და _ სომხურ წყაროებში დაფიქსირებული _ 26 ოქტომბერი, როგორც _ `პირველი თვის 30-ე დღე პარასკევი~, მეორეს მხრივ, 325 წლამდე დროით მონაკვთში მხოლოდ _ 322 წელს თანხვდება ერთმანეთს.

ყოველივე ზემოთქმული გვაძლევს საფუძველს დავასკვნათ, რომ მიღებული _ 322 წელი, არის კიდეც _ რიფსიმიანთა ლტოლვილობის დაწყების, მათი სომხეთში მისვლისა და თრდატ სომეხთა მეფის მიერ ლტოლვილ ქრისტიანთა წამებით მოკვდინების წელი.

როგორც ითქვა, რიფსიმიანთა წამების თაობაზე, სომხურ ხელნაწერთა ერთ ნაწილში _ 26/27 სექტემბერია დაფიქსირებული. აღნიშნული თარიღი კი გასაოცარი სიზუსტით `ემთხვევა~, ზემოთ ჩატარებული კვლევით მიღებულ შედეგს _ განსახილველ დროით მონაკვეთში მხოლოდ ერთადერთი 322 წელია, რომელ წელსაც ახალი წლის დაწყებისათვის საორიენტაციო შემოდგომის ბუნიობის შემდგომი ახალი მთვარის პირველი დღე _ 26 სექტემბრის ოთხშაბათ დღეზე მოდის. და სწორედ, ებრაული კალენდრისათვის ახალი წლის პირველ დღედ ოთხშაბათის მიუღებლობისა გამო (იხ. 29, გვ. 72), მათი ახალი წელი, ახალი მთვარის პირველი დღის მომდევნო, ანუ 322 წლის 27 სექტემბრის ხუთშაბათ დღიდან დაიწყებოდა;

მიღებული 322 წლის 27 სექტემბრის ხუთშაბათი დღიდან ათვლით _26 ოქტომბერი (პარასკევი), არის კიდეც _ `პირველი თვის ოცდამეათე, პარასკევი დღე~. ზემოთქმულის კუთხით _ 322 წლის:

_ 26 სექტემბერი, ოთხშაბათი, შემოდგომის ბუნიობის შემდგომი ახალი მთვარის პირველი დღეა;

_ 27 სექტებმერი, ხუთშაბათი დღე ებრაული კალენდრით ახალი წლის პირველი თვის პირველი დღეა; ხოლო აქედან ათვლით

_ 26 ოქტომბრის პარასკევი დღე, როგორც ითქვა კიდეც _ `პირველი თვის ოცდამეათე დღეა~.

 

4) დასკვნის მაგიერ

წარმოდგენილი კვლევის შედეგებზე დაყრდნობით შეგვიძლია ერთგვარად შევაჯამოთ ზემოთქმული და გამოვთქვათ მყარად დასაბუთებული შემდეგი ვარაუდი:

_ მოსე ხორენელის მიხედვით, თურმე არსებულა აგათანგელოსის ავტორობით ცნობილი თხზულება, რომელიც ქართველთა გაქრისტიანებასთან დაკავშირებულ ცნობებს შეიცავდა (იხ. 9, გვ. 170-172);

_ აღნიშნული თხზულება (ისევე როგორც მოსე ხორენელის `სომხეთის ისტორია~) დაწერილი უნდა იყოს ქართველთა და სომეხთა საეკლესიო ერთობის საბოლოოდ დარღვევამდე, ანუ დღეს მიღებული შეხედულების თანახმად V-VI საუკუნეთა მიჯნაზე (იხ. 3, გვ. 51;  13, გვ. 64);

_ ზემოთმითითებული ხელნაწერები, სომეხ ისტორიკოსთა წრეში ოდითგანვე დამკვიდრებული `წესის~ შესაბამისად, ვერ გადაურჩა ე.წ. `განახლება-გადაკეთების~ ყოვლად დაუშვებელ პროცედურას. რის გამოც, წყაროთა თავდაპირველი სახის მქონე თხზულების ხელნაწერი ჯერ კიდევ არ არის მოძიებული. აკად. ივ. ჯავახიშვილისეული მინიშნებით _ `...აგათან-გელოსის უკანასკნელი ეროვნული რედაქცია VIII ს. პირველი ნახევრის უკანასკნელი ათეულების ნამუშევარს წარმოადგენს და სომხური ეროვნულ მონოფიზიტური საეკლესიო წრეების სულისკვეთებას გამოჰხატავს...~ (2, გვ. 382);

_ ქრონოლოგიური თვალსაზრისით დასახელებულ წყაროთა შორის ყველაზე უძველესია თრდატ სომეხთა მეფის ასულისა და მირიან ქართველთა მეფის ძის რევის მეუღლის _ სალომე უჟარმელის მიერ ჩაწერილი წმიდა ნინოს მონათხრობის გადმომცემი `მოცქევაO ქართლსაOს~ კრებულში დაცული `წმ. ნინოს ცხოვრება~.

პროფ. მარინა ჩხარტიშვილი, ამ საკითხის კვლევისას ასკვნის _ `... ქართული წყაროების მიმართ ჰიპერკრიტიკული დამოკიდებულების პირობებში `ნინოს ცხოვრების~ ვრცელი რედაქციის გვიანი საუკუნეებით დათარიღება ხდება ფაქტებზე ძალდატანებით. როგორც მსჯელობებში ლოგიკური წრის შემცველნი, ნ. მარის, ივ. ჯავახიშვილის, კ. კეკელიძის მტკიცებანი არ შეიძლება მიღებულ იქნან არგუმენტად განსახილველი ძეგლის თარიღის გარკვევისას. დღეს სპეციალისტთა ნაწილის მიერ ვრცელი `ნინოს ცხოვრების~ გვიან ხანაში შექმნის შესახებ თვალსაზრისის გაზიარება ემყარება მხოლოდ და მხოლოდ დასახელებულ მკვლევართა ავტორიტეტს და არა რაიმე მამტკიცებელ საბუთს. ამგვარად, არა გვაქვს არავითარი საფუძველი არ დავუჯეროთ თხზულებისავე მითითებას იმის შესახებ, რომ იგი მეოთხე საუკუნის ძეგლია...~ (22, გვ. 153) (იხ. აგრეთვე 34, გვ. 3-50);

_ V ს. II ნახევრით დათარიღებული აგათანგელოსის თხზულებაში (იხ. 2, გვ. 346-347), მოსე ხორენელის მითითების ბაზაზე დაყრდნობით, შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ქართველთა გაქრისტიანების თაობაზე არსებული მსჯელობა, სხვა წყაროთა გვერდით, აგებული იქნებოდა IV ს-ში შექმნილი `მოქცევაO ქართლისაOს~ ინფორმაციათა გათვალისწინებითაც, მათ შორის უდაოთ იქნებოდა რიფსიმიანთა ლტოლვილობისა და მათი სომხეთში წამების დროითი მიჯნების გამომკვეთი ინფორმაციებიც;

_ ქართველთა და სომეხთა საეკლესიო განყოფის შემდეგ, სომეხ `ისტორიკოსთა~ ხელით `განახლებულ-გადაკეთებელ~ აგათანგელოსის თხზულებაში, საგულდაგულოდ იქნა ამოშლილი ქართული წყაროებიდან მომდინარეობის დამადასტურებელი ყოველგვარი კვალი. აღნიშნულთან მიმართებაში, ივ. ჯავახიშვილისეული ცნობით, 1909 წ. აგათანგელოსის თხზულების კრიტიკული გამოცემის ავტორს _ `... გალ. ტერ-მკრტიჩიანს აღნიშნული აქვს, რომ არც ერთს აქამდე ცნობილს სომხურ აგათანგელოსის ტექსტში, არც ბერძნულის რედაქციაში და, დავუმატებთ ჩვენ, არც ქართულში, არაფერი ამის მსგავსი არ მოიპოვება. ეს გარემოება სომეხ მეცნიერს მოსე ხორენელის ცნობის გასაქარწყლებლად საკმაო საბუთად არ მიაჩნია, რადგან სომეხ-ქართველთა საეკლესიო ერთობის დროს, აგათანგელოსის თხზულებაში ამგვარი ცნობის არსებობას ის შესაძლებლად სთვლიდა~ (2, გვ. 345);

_ საფუძვლიან `განახლებას~ დაქვემდებარებია ქართულ წყაროში არსებული რიფსიმიანთა წამების თარიღის აღმნიშვნელი ინფორმაციაც. ქართულ წყაროში არსებული _ გაზაფხულის, ანუ ბიბლიური მინიშნებით ახალი წლის მითითების ბაზაზე დაფიქსირებული ლტოლვილთა წამების თარიღი _ `თთუესა პირველსა ოცდაათსა, დღესა პარასკევსა~ (33, გვ. 60), ანუ 30 მარტის პარასკევი დღე _ `საფუძვლიანად გადამუშავდა~. მითითებული ახალი თარიღი `შინაარსით~ იგივე პირველი თვის 30-ე დღეზე მიგვანიშნებს, ოღონდ, გაზაფხულის მაგივრად ახალი წლის _ შემოდგომაზე დაწყებიდან ათვლით, `გარეგნულად~ შეიცვალა და _ 26 ოქტომბრის სახელი მიიღო;

_ ჩვენს მიერ ჩატარებული კვლევიდან გამოიკვეთა, რომ ქართული და სომხური წყაროები, სხვადასხვა ათვლით რიფსიმიანთა წამებას ერთსა და იმავე წელს მომხდარად `მიიჩნევს~. და რომ ეს არის _ ახ. წ. 322 წელი, რომელი წლის 30 მარტი, ანუ `პირველი თვის ოცდამეათე დღე~ პარასკევია (ქართული წყარო), ისევე როგორც იმავე წლის 26 ოქტომბერი, არის 27 სექტემბერს დაწყებული ახალი წლის `პირველი თვის ოცდამეათე დღე~ _ პარასკევი;

_ როგორც აღინიშნა, ლეონტი მროველი სარგებლობს რა სომხური წყაროებით, ან ეყრდნობა ქართველთა და სომეხთა საეკლესიო განყოფამდე შედგენილი თხზულების მის ხელთ არსებულ ხელნაწერს; ანდა, ითვალისწინებს რა განსახილველ კონტექსტში რომის იმპერატორ დიოკლეტიანეს (284-305 წ.წ.) მონაწილეობის ქრონოლოგიური შეუსაბამობის ფაქტს, სომხური წყაროსაგან განსხვავებით, თრდატ სომეხთა მეფისადმი, რომის იმპერატორის მიერ რიფსიმიანთა დევნის გამო გამოგზავნილი წერილის ავტორს მოიხსენიებს `კეისრისა~ და `მეფის~ ტიტულებით (იხ. 11, გვ. 81-84, 1, გვ. 52);

_ სომხურ წყაროებში დაცული ცნობა, თითქოსდა: დიოკლეტიანესაგან დევნილი რიფსიმიანების წამების წელს, ამ დროისათვის 13-15 წლის წინ ორმოში საწამებლად ჩაგდებული გრიგოლის ამოყვანა, და იმავე, ან მაქსიმუმ _ მეორე წელს, მისი _ ლეონტი კესარიელის (315/316-325 წ.წ.) მიერ სამღვდელო ხარისხში აყვანა (ხელდასხმა) მომხდარიყოს, ამ ორი პიროვნების, ანუ დიოკლეტიანესა (284-305 წ.წ.) და ლეონტი კესარიელის (315/316-325 წ.წ.) ზეობის წლების შეუთავსებლობისა გამო, აშკარად ქრონოლოგიურ წინააღმდეგობაში მოდის ისტორიულად ზუსტად დადგენილი მოვლენების მოხდენის დროსთან, და შესაბამისად, ზემოთ არაერთგზის აღნიშნული სომხურ ისტორიულ წყაროთა `განახლების~, ანუ გაყალბების შედეგია;

_ სომხურ წყაროთა მორიგი `განმაახლებლის~, ანუ გამყალბებლის მიზანი, დღევანდელი გადმოსახედიდან, რამოდენიმე მიზეზით შეიძლება `აიხსნას~: ან _ 1) მან არ იცის დიოკლეტიანესა და ლეონტი კესარიელის ზეობის ზუსტი წლები; ან _ 2) იგი ცდილობს სომეხთა გაქრისტიანების საკითხი ქრისტიანთა ერთ-ერთი ყველაზე დიდი მდევნელის საქმიანობიდან გამომდინარე შემდგარ მოვლენად წარმოადგინოს; ან _ 3) გამყალბებლის სურვილია მაქსიმალურად `დააძველოს~ სომეხთა, სახელმწიფოებრივ დონეზე, ქრისტეს რჯულზე მოქცევის ფაქტი.

ჩვენს მიერ დასახელებული, ან აღნიშნული გაყალბების სავარაუდო სხვა მიზეზი, ნებისმიერ შემთხვევაში მიუღებელია, და ისტორიული წყაროს არასაიმედობის კუთხით წარმოჩენის უნებლიე ხელშემწყობი ხდება;

_ ქართულ და სომხურ წყაროთა, ზემოთწარმოდგენილი კრიტიკული ანალიზის საფუძველზე, ვფიქრობთ საკმაოდ დამაჯერებელი და სათანადო ფაქტებით გამყარებული უნდა იყოს მისგან გამომდინარე სავარაუდო დასკვნა, რომლის მიხედვითაც _ რიფსიმიანების ლტოლვილობაში წასვლის, მათი სომხეთში მისვლისა და თრდატ მეფის მიერ, დევნილთა _ ქრისტეს რწმენის ერთგულებისა გამო წამებით მოკვდინების წლად: ახ. წ. 322 წელი განისაზღვროს.

ამდენად, სომხური წყაროები, მიუხედავად მათი `განახლება-გადაკეთებისა~, ირიბად (შეფარულად) ადასტურებენ IV საუკუნის ქართული საისტორიო ძეგლის `მოქცევაO ქართლისაOს~ მიერ, რიფსიმიანთა წამებასთან დაკავშირებით დაფიქსირებული ინფორმაციების მართებულობას.

ჩვენს მიერ ზემოთწარმოდგენილი დასკვნისა, და შესაბამისად ჩატარებული კვლევის დასასრულს გვინდა დავსძინოთ, რომ მონოგრაფიაში _ `ქართლის მოქცევის თარიღთან დაკავშირებული ძიებები~ (თბ. 2010 წ.) ჩვენს მიერ მათში განხილული წყაროების ბაზაზე, ქვეთავში: `ეფესოდან-სომხითამდე, ანუ _ ლტოლვილობის დაწყების წელი~ (იხ. 1, გვ. 10-64), რიფსიმიანთა სავარაუდო ლტოლვილობის წლად ასევე _ ახ. წ 322 წელია გამოკვეთილი. მითითებული კვლევის შედეგად _ `...საძიებელ დროში მომხდარის _ მთლიანი სურათი ასეთია: ლტოლვილობის დაწყების წელია _ ახ. წ. 322 წელი; ქ. ეფესოდან მათი გამოქცევა მომხდარა _ 322 წლის 15 მარტს, ხუთშაბათ დღეს, ლტოლვილები სომხითში მისულან _ ამავე წლის 25 მარტს, კვირა დღეს; ხოლო სომხითში ჩასული ლტოლვილები, თრდატ მეფეს _ იმავე წლის 30 მარტის პარასკევ დღეს უწამებია~ (1, გვ. 64).

წინამდებარე საუბარი კი ბიბლიისეული მინიშნებით გვინდა დავასრულოთ _ `ყოველივეს თავის დრო აქვს და ყველაფერს თავისი ჟამი ამ ცისქვეშეთში... ჟამი დარღვევისა და ჟამი შეკერვისა, ჟამი დუმილისა და ჟამი უბნობისა~ (ეკლესიასტე 3,1;7).

 

გამოყენებული ლიტერატურა

_ `ბიბლია~, საქართველოს საპატრიარქოს გამომცემლობა, თბ. 1989 წ.;

1) საბა სალუაშვილი, `ქართლის მოქცევის თარიღთან დაკავშირებული საისტორიო ძიებები~, თბ. 2010 წ.;

2) ივანე ჯავახიშვილი, `თხზულებანი~, ტ. XI, თბ. 1998 წ.;

3) ქ.ს.ე. ტ. I, თბ. 1975 წ.;

4) ნ. მარრ, კრეშენიე არმიან, გრუზინ, აბხაზოვ ი ალანოვ სვიატიმ გრიგორიემ, სანკტ-პეტერბურგ, 1905 გ. (რუსულ ენაზე);

5) ლეონ მელიქსეთ-ბეგი,  `ცხორებაO წმ. გრიგოლ პართელისაO~, ტფილისი, 1920 წ.;

6) ქ.ს.ე. ტ. 3, თბ. 1978 წ.;

7) ქ.ს.ე. ტ. 5, თბ. 1980 წ.;

8) გვანცა კოპლატაძე, `ქრისტიანული ეკლესიის ისტორია~, თბ. 2007 წ.;

9) მოვსეს ხორენაცი, `სომხეთის ისტორია~, მთარგმ. ალ. აბლადაძე, თბ. 1984 წ.;

10) ქ.ს.ე. ტ. 6, თბ. 1983 წ.;

11) სიმონ ყაუხჩიშვილი, `ქართლის ცხოვრება~, ტ. I, თბ. 1955 წ.;

12) `მოქცევაO ქართლისაO~, `ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები~, რედ. ი. აბულაძე, წ. I, თბ. 1963 წ.;

13) ქ.ს.ე. ტ. 7, თბ. 1984 წ.;

14) `მსოფლიო საეკლესიო კრებები~, თბ. 2006 წ.;

15) ვახტანგ გოილაძე, `წმინდა ნინოს ქართლში შემოსვლისა და ქართლის მოქცევის დათარიღებისათვის~, `მნათობი~, #2, თბ. 1986 წ.;

16) საბა სალუაშვილი, `ქართლის მოქცევის თარიღი: 328 წლის 20 ივლისი~, თბ. 2010 წ.;

17) ქ.ს.ე. ტ. 4, თბ. 1979 წ.;

18) `უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტეს მოციქულთა ცხოვრება~,თბ.1997წ.;

19) ევსები კესარიელი, `საეკლესიო ისტორია~, თბ. 2007 წ.;

20) მთავარეპისკოპოსი ანანია ჯაფარიძე, `საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ისტორია~, ტ. I, თბ. 1996 წ.;

21) `მოქცევაO ქართლისაO~, რედ. ზაზა ალექსიძე, თბ. 2007 წ.;

22) მარინა ჩხარტიშვილი, `ნინოს ცხოვრების~ ვრცელი რედაქციის ატრიბუცია, `მნათობი~, #5, თბ. 1987 წ.;

23) `ცხოვრება წმიდა ნინოსი~, არსენ ბერისეული რედაქცია, თბ. 1902 წ.;

24) კორნელი კეკელიძე, `ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია~, ტ. I, თბ. 1981 წ.;

25) ილია აბულაძე, `აგათანგელოსის `რიფსიმეანთა მარტვილობის~ ძველი ქართული თარგმანი~, `შრომები~, ტ. IV, თბ. 1985 წ.;

26) სულხან-საბა ორბელიანი, `ლექსიკონი ქართული~, ტ. II, თბ. 1993 წ.;

27) თეოდორიტე კვირელი, `საეკლესიო ისტორია~, თბ. 2008 წ.;

28) `დიდი სჯულისკანონი~, თბ. 2004 წ.;

29) ვილჰელმ კოპალეიშვილი, `მითებიდან კალენდრებამდე~, თბ. 1991 წ.;

30) ვარლამ კალანდაძე, `კალენდარი მუდმივი და უნივერსალური~, თბ. 1973 წ.;

31) მიხეილ(გელა) სალუაშვილი, `ბოლო ჟამის ბიბლიური კალენდარი~, თბ. 2005 წ.;

32) საბა სალუაშვილი, `კალენდარული ათვლის ზოგიერთი საკითხისათვის: I. `წმ. ნინოს ცხოვრებაში~ დაცული კალენდარული ათვლის ზოგიერთი საკითხისათვის~,  II. `რომაული კალენდარი, ანუ რომულუსიდან იულიუსამდე~, თბ. 2010 წ.;

33) მიხეილ(გელა) სალუაშვილი, საბა სალუაშვილი, `მოქცევაO ქართლისაOს~ რედაქციების პარალელური ტექსტები~, თბ. 2010 წ.;

34) მიხეილ(გელა) სალუაშვილი, საბა სალუაშვილი, როდის და ვის მიერაა შედგენილი `მოქცევაO ქართლისაO~, თბ. 2010 წ.

საბა სალუაშვილი