Print

დიდგორის ომის მიმდინარეობის ეტაპები

დიდგორის ბრძოლის ამსახველი სურათი

დღეისათვის ცნობილ

საისტორიო წყაროთა მიხედვით

დიდგორის ბრძოლასთან დაკავშირებული ცნობები დაცულიაროგორც _ ქართულასევე სომხურ

ფრანგულ და არაბულ-სპარსულ ისტორიულ წყაროებშიესენია:

დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი (XII . I მესამედი), `ცხოვრება მეფეთ-მეფე დავითისი~;

მათე ურჰაელი (XII . I მესამედი), `ჟამთააღმწერლობა~;

იბნ ალ-აზრაკ ალ-ფარიკი (XII შუაწლები), `მაიაფარიკინის ისტორია~;

გოტიე კანცლერი (XIII . I მესამედი), `ანტიოქიის ომები~;

იბნ ალ-ასირი (XIII . I მესამედი), `თარიხ ალ ქამილ~;

სიბთ იბნ ალ-ჯაუზი (XIII . I ნახევარი), `ეპოქის სარკე გამოჩენილ პირთა ისტორიის მიხედვით~;

ქემალ ად-დინი (1192-1262 ..), `ალეპოს ისტორია~.

 მათში არსებული ინფორმაციების შეჯერებითგთავაზობთ _ დღეისათვის ცნობილ საისტორიო წყაროთა მიხედვით აღდგენილ: 

 დიდგორის ომის გამომწვევი მიზეზებისუშუალოდ ბრძოლისა და მიღებული შედეგების ამსახველ ერთიან სურათს.

 

1120 წლიდან - 1121 წლის აგვისტომდე,

ანუ დიდგორის ომის გამომწვევი მიზეზები

_ `...ხოლო ესე მეფე დავითი იყო მამაცი და ძლიერი სპარსეთის წინააღმდეგ [მიმართულომებში

მან მრავალჯერ სძლია უცხოელთა ჯარები და დაამხო მთელი ძლიერება... 

იყო დავითი წმინდა და სათნოყოვლად შემკული ღვთის მოსავობით და კეთილი სამართლიანობით... 

განამტკიცა ეკლესიები და მონასტრები მრავლად...~

(მათე ურჰაელიიხ. 7, გვ. 247-248);


 _ `... ამ 514 (1120) წელსმოხდა გურჯების მუსულმანთა ოლქებში შემოჭრა

აქამდე ისინი (ხშირადიჭრებოდნენ

მაგრამ მელიქშაჰის დროს და მუჰამედის მეფობის ბოლომდე ისინი თავს იკავებდნენ

თუმცა ამა წლის დადგომიდან ისინი გამოვიდნენ ყივჩაღებთან და სხვა მეზობელ ხალხებთან ერთად...~

(იბნ ალ-ასირიიხ. 3, გვ. 104);


_ `... თუესა ნოემბერსა წარვიდა მეფე აშორნიასდაესხა თურქმანთამოსრნა და იავარყვნა... 

და მასვე ზამთარსა ჩავიდა აფხაზეთს ბიჭნტამდე და განაგნა საქმენი მანდაურნი... 

წარმოვიდა მსწრაფლ აფხაზეთით თოვლთა საშინელთაგარდაათხრევინა მთა ლიხისა

სადა გარდანაკუეთსა თოვლისასა აქუნდა სიმაღლე არი სამი

და დახვდა მზად სპა მისიდა პირველ ამბავისა ქართლისა ცნობამდე დაესხა ხუნანს

და აღავსო ლაშქარმან მთით მტკურამდე და გაგთათ ბერდუჯამდე

და მოსრეს პირთა მახვილისათარომელ არა დაუშთა მთხრობი ამბავსა

ქრონიკონ იყო სამას ორმოცდაერთითუე მარტი...

გაზაფხულ განდიდნა მტკუარირომელ ნადინებსა ვერ დაეტია

ამისითა მინდობითა ჩადგეს თურქმანნი ბარდავს გულდებითა

მაშინ მონახნა მეფემან იგინიცა 

და ალონს მტკუარსა გაცურდა ყივჩაყითა დაუზრავსა მას წყალსა

მოსრნა თურქნიარბია ბარდავიდაყო მუნ ორი დღე

და ნებიერად მოვიდა შინა სავსე ალაფითათუე იყო ივნისი~

(დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსიიხ. 1, გვ. 339-340; 2, გვ. 322-323);


_ `... კვლავ სომეხთა წელთაღრიცხვის 570 (1121) წელს ვინმე ამირამ

განძაკის ქვეყნიდანსახელად ხაზიმკაცმა სისხლისმღვრელმაბილწმა და ბოროტმა ეშმაკმა... 

წაიყვანა... 30.000-იანი თურქთა ლაშქარი და ქართველთა ქვეყანაში შევიდა

ერთი ნაწილი დაატყვევა და გააძევა ქართველთა ქვეყნიდან,

[ხოლო თვითონწავიდა და დაბანაკდა თავის ადგილას.

როდესაც შეიტყო ეს [ამბავიქართველთა მეფე დავითმა

ჯარები გაგზავნა აქ ქართველთა ქვეყნისა,

[თვითონაცმოვიდა [დამოულოდნელად თავს დაესხა თურქთა ჯარებს

გაჟლიტა მათგან 30.000 კაციყველა მათი ცოლო და შვილი...

`...თურქთა ჯარებისაგან გადარჩენილები საშინლად შეშფოთდნენ

შემოიფლითეს თავიანთი ტანსაცმელითავზე მიწა დაიყარესშავადმოსილნი 

და თავშიშველნი შეჰღაღადებდნენ ქალაქ განძაკში თავიანთ სულტანს მელიქს თაფარის შვილს

გლოვით იჩივლეს მის წინაშე თავიანთა დანაკარგის გამო

ხოლო სხვებმა მიაღწიეს არაკაპელთა მხარეს კარმიანის ქვეყანაში ამირა ხაზიმდე,

[რომელიც იყოარდუხის ძედ 

და საშინელი ტირილით მოუთხრეს მას თავიანთი გაწყვეტის შესახებ...~

(მათე ურჰაელიიხ. 7, გვ. 244);


_ `... ამათ ესევითარითა ჭირთაგან შეიწრებულნი თურქნნი 

და კუალას ვაჭარნი განძელ-ტფილელ-დმანელნი წარვიდეს სულტანსა წინაშე

და ყოვლისა სპარსეთსა შეიღებნეს შავადრომელთამე პირნი

და რომელთამე ხელებიდა რომელნიმე სრულიად

და ესრეთ მიუთხრნეს ყოველნი ჭირნიმოწევნული მათ ზედა

რომლითა აღძრნეს წყალობად ვისადა იქმნა გლოვა ფრიადი შორის მათსა...~

(დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსიიხ. 1, გვ. 340; 2, გვ. 323-324);


_`...ხუთასმეთხუთმეტე (1121/2) წელს 

თბილისის მცხოვრებლებმა მოწვევა გაუგზავნეს ნაჯმ ად-დინ ილღაზს

რათა მათ გადაეცათ მისთვის თბილისი...~

(იბნ ალ-აზრაკ ალ-ფარიკიიხ. 3, გვ. 101);


_ `... წელი ხუთას მეთექვსმეტე (1122-1123)... 

მაშინ მოხდა დიდი ომი ილ-ღაზსა და ურწმუნოებს შორის თბილისის გამო

მოთხრობა მისი მიზეზის შესახებ

თბილისის მცხოვრებთა ერთ-ერთი გვარირომელსაც უწოდებდნენ ბანუ-ჯაფარს

ფლობდა (ქალაქსორას წელიწადს

შემდეგ ამ გვარის მოხუცები გადაშენდნენ და დარჩნენ (მხოლოდყმაწვილები

რომელთაგან თითოეული (მართავდა თბილისსერთ თვეს

ასე დაჰყვეს მათ ორმოც წელსდავითმამეფემ აფხაზთა და ქართველთა

ძლიერ შეავიწროვა ისინი

მათ გაგზავნეს თუღრულ იბნ მუჰამად შაჰთანარანის ბატონთან (კაცი). 

მან გამოგზავნა თავისი შიჰნამან კი სარგებლობა არ მოიტანა...~

(სიბთ იბნ ალ-ჯაუზიიხ. 3, გვ. 106);


_ `... ქართველთა მეფის მხრიდან მათი შევიწროება არ წყდებოდა

მაშინ ისინი შეთანხმდნენ მასზედრომ ყოველწლიურად გადაეხადათ მისთვის 

ათი ათასი დინარი და ყოფილიყო მათთან მეფის ნაცვალი (მოადგილე

მხოლოდ ათი მხედრით

ამ მდგომარეობაში რჩებოდნენ ისინირამოდენიმე ხანი

შემდეგ მათ გაუგზავნეს ნაჯმ ად-დინს მოწვევა (ჩამოსულიყო)...~

(იბნ ალ-აზრაკ ალ-ფარიკიიხ. 3, გვ. 101);

 

მუსულმანთა გაერთიანებული ლაშქრის შეკრება

_ `მაშინ სულტანმან მოუწოდა არაბეთისა მეფესა დურბეზსსადაყას ძესა 

და მოსცა ძე ვისი მალიქი და ყოველი ძალი მისი

და აჩინა სპასალარად ელღაზიძე არდუხისიკაცი დაჰმანი და მრავალ-ღონე

და უბრძანა თურქმანობასასადაღაცა ვინ იყო

დამასკოთ ჰალაბითგან ამოღმართ ყოვლისა ედრობად შემძლებელსა

ამათ თანა ათაბაგსა განძისასა მისითა ძალითა და ყოველთა სომხითისა ამირათა

ქრონიკონი იყო სამას ორმოცდაერთი (1121 .)...~

(დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსიიხ. 1, გვ. 340; 2, გვ. 324);


_ `... მათ მისწერეს ნაჯმ ად-დინსა და მხარეთა მფლობელებს:

შამს ად-დაულა თუღანსარზანისა და ბადლისის ბატონსსულთან თუღრილსა და სხვა...~

(სიბთ იბნ ალ-ჯაუზიიხ. 3, გვ. 106-107);


_ `... მასთან ერთად გამოემართა აგრეთვე სეიფ ად-დაულ დუბეის იბნ სადაყა ალ-მაზიადი

რომელიც იყო ნაჯმ ად-დინის შვილის გოჰარ-ხათუნის ქმარი

ისინი ჯერ კიდევ იმ წელს გაერთიანდნენდა აიის დაიძრა ჯართან ერთად

მას თან ახლდნენ ყაზი ელმ-ად-დინ იბნ ალ-ჯაბრი და მისი შვილი აბუ--ფატჰი

ამ დროისათვის მარდინის ყაზი და ვეზირი თამამ იბნ აბდუნი...~

(იბნ ალ-აზრაკ ალ-ფარიკიიხ. 3, გვ. 101);


_`... მოილაპარაკეს რა მიმოწერის მეშვეობით

მათი (ქართველებისქვეყნის მეზობელი ემირები შეიკრიბნენ

მათ შორის იყვნენ ილ-ღაზიდუბაის იბნ-სადაყარომელიც იმ დროს მასთან იყო 

და მეფე თოღრული შვილი მუჰამედისა

და მისი ათაბაგი ქენ-თოღდითოღრულს (იმ დროსეკუთვნოდა ორი ოლქი 

არანი და ნახიჩევანი არასამდე (არაქსამდე)...~

(იბნ ალ-ასირიიხ. 3, გვ. 104);


_ `... მან თავისი უფლებამოსილებით და სიამაყით ბრძანა 

შეკრებილიყო მისი დიდი ჯარი ყოველი თურქთა ტომიდან

დაწყებული ბერძენთა ქვეყნიდანვიდრე აღმოსავლეთამდე _ 

მთელი კარმიანის [ჩათვლით]. 

მისი ჯარებირიცხვით 150.000 გახდა... 

შემდეგ იხმო თავისთან არაბთა მეფერომელსაც ერქვა საღა ტუჰაისის ძე

ის წავიდა მასთან 10.000-ანი [ჯარით]... 

ამავე დროს გავიდა განძაკის სულთანი მელიქი 400.000 მამაცი ცხენოსნით...~

(მათე ურჰაელიიხ. 7, გვ. 244-245);


`...მუსლიმანების მხარეს იყო ბევრი ჯარი (ლაშქარიდაახლოებით ათასი...~

(იბნ ალ-ასირიიხ. 3, გვ. 104);


_ `... სელჯუკთა მეფე თოღრულმა ქართველების 

და მათი მეფის დავითის წინააღმდეგ დახმარება სთხოვა ილ-ღაზი ორთოკის ძეს

რომელიც გაემართა მისკენ მრავალრიცხოვანი არმიით

მას თან ახლდა დუბეის სადაყას ძე...~

(ქემალ ად-დინიიხ. 20, გვ. 503);


_ `... (ალაბით წამოსულმა ელ-ღაზიმთურქმანთა 

და აგრეთვე არაბთა ურიცხვი ჯარი შეჰკრიბა...

ივერიაში ლაშქრობა  გადასწყვიტა ერთ ხორასნელ სულთანთან ერთად... 

სულთანი და თვით ელღაზი ექვსასი ათასი მეომრით მეფის ქვეყანაში საომრად შესულან...~

(გოტიეიხ. 3, გვ. 99);

 

მუსულმანთა გაერთიანებული ლაშქრის

საქართველოში შემოსვლის მარშრუტი

_ `... ასე მივიდნენ ისინი არზან არ-რუმში

იქ ყაზი და ვაზირი წაკამათდნენ

ხოლო ის (ნაჯმ ად-დინილაშქრით გაემართა ყარსისაკენ 

და შევიდა იქ (საქართველოში _ ..) თრიალისით (თრიალეთით). 

შეიკრიბა დიდი ლაშქარი

სულთანი თორღული მივიდა განძის მხრიდან

ხოლო ფახრ ად-დინ თუღან არსლან კუზიანი _ დვინის მხრიდან

და ლაშქარმა იმდენი იარა ვიდრე მასსა და თბილისს შორის დარჩა 

მთა ნახევარი დღის სავალი...~

(იბნ ალ-აზრაკ ალ-ფარიკიიხ. 3, გვ. 101);


_ `... გამოვიდა განძაკის სულთანი მელიქი... 

გაეშურა უდიდესი ლაშქრით და შევიდა ქართველთა ქვეყანაში

თბილისის მხარეს მთის [მიმართულებით], რომელსაც დეკორი ეწოდება...~

(მათე ურჰაელიიხ. 7, გვ. 245);


_ `... შეხვედრის ადგილი დათქმული იყო თბილისის კართან

შეჩერდა იგი (ნაჯმ ად-დინ ილ-ღაზი თბილისთანუფრო ნაკლებ

ვიდრე ნახევარი დღის (სავალ გზაზე)...~

(სიბთ იბნ ალ-ჯაუზიიხ. 3, გვ. 106);

 

ქართველთა ლაშქრის 

ოდენობა და განლაგების ადგილი

_ `...როდესაც შეიტყო ამის შესახებ ქართველთა მეფე დავითმა... 

წავიდა საბრძოლველად თურქთა ჯარის წინააღმდეგ 40.000 ძლიერი და მამაცი ვაჟკაცით 

და ომში ნაცადი მეომრითჰყავდა აგრეთვე სხვა ლაშქარიც

ხაფჩახთა (ყივჩახთამეფისაგან _ 15.000 მამაცი და რჩეული კაცი

ალანთა ტომისაგან _ 500 კაცი

ხოლო ფრანგი _ 100...~

(მათე ურჰაელიიხ. 7, გვ. 245-246);


_ `...ეს მეფე დავითი წმიდა ჯვარის ნიშნით აღჭურვილი

ოთხმოცი ათას მიდიელ და ქრისტეანი მეომრით

მოაწყო რა რაზმებიერთ ხეობაში დაალაგა დადგა

ორ მთათა შუა დაბურულ ტყეში...~

(გოტიეიხ. 3, გვ. 99);

 

მთავარი ბრძოლის ადგილის გასასვლელის ჩახერგვა,

ანუ ლაშქრისათვის ზურგის გამაგრება

_ `...ხოლო მეფემან დავითუშიშმან და ყოვლად უძრავმან გულითა... 

წინა განაწყო სპა მისი... ყოველი საქმე შუენიერად და ღონივრად ყო...~

(დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსიიხ. 1, გვ. 341; 2, გვ.324);


_ `... მეფე დავით... მოაწყო რა რაზმებიერთ ხეობაში დადგა

ორ მთათა შუა დაბურულ ტყეში... 

დადგა და წარმოსთქვა ესრეთ:

`ეჰამეომარნო ქრისტესანნო... 

რომ არ შეგვეძლოს გაქცევარომც მოვინდომოთ

ამ ხეობის შესასვლელი რომლითაც შემოვსულვართ

ხეთა ხშირი ხორგებით შევკრათდა მტკიცე გულით მტრებს

როცა მოგვიახლოვდებიან ჩვენზე იერიშის მოსატანადსასტიკად შევუტიოთ ...~

(გოტიეიხ. 3, გვ. 99);

 

დავით აღმაშენებლის პირველი ტაქტიკური ნაბიჯი _

`დამარცხებისათვის დაგეგმილი პირველი ბრძოლა~,

ანუ - `შემოტყუება~

_ `...შეკრბეს ესე ყოველნი

შეითქუნესშეიმტკიცნეს სიმრავლითა ვითარცა ქვიშა ზღვისა

რომლითა აღივსო ქუეყანა... 

ხოლო მეფემან დავითუშიშმან და ყოვლად უძრავმან გულითა

თუ ვითარ წინა განაწყო სპა მისიდა თუ ვითარ ყოველი საქმე შუენიერად 

და ღონიერად ყორაბამ რამე წყნარადუშფოთველად და გამოცდილებით 

და ყოვლად ბრძნად  განაგო...~

(დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსიიხ. 1, გვ. 340-341; 2, გვ. 324);


_ `... მუსულმანებირომლებმაც თავდაპირველად დაამარცხეს ისინი

მისდევდნენ მტერს ბილიკითდა მოექცნენ მათ ზურგში მთის გადასასვლელზე...~

(ქემალ ად-დინიიხ. 20, გვ. 503);

 

 

დავით აღმაშენებლის მეორე ტაქტიკური ნაბიჯი - 

`ორასი მეომარი~, 

ანუ - `მოულოდნელობის ეფექტი~


`... შეხვდნენ რა ერთმანეთსორივე არმია მოეწყო (გაემზადა), 

რათა შებრძოლებოდნენ...~

(იბნ ალ-ასირი, იხ. 3, გვ. 104)


_ `...მყის ხეობის მეორე ნაწილში ანუ ფრონტზეჯარისკაცთა ძლიერი ყიჟინით

ცხენთა და აბჯართა უკიდურესი ხმაურითურჯულოთა ზარ-დამცემი ბაირაღები ჩნდებიან

და ამავე დროსსხვადასხვაგვარ საკრავთა ხმაურობით მთა და ბარი ბანს აძლევენ

ხოლო მეფე დავით ამდენ სიმხეცეს მოთმინებით განიცდის 

და თავისიანებს მამაცი სულით ამხნევებს და ანუგეშებს

უმტკიცებსრომ ურჯულოთა გაამაყებული სიმრავლეძალითა და შეწევნითა წმინდა ჯვარისა

ნაკლები ჯარით და სწრაფად დაითრგუნება...~

(გოტიეიხ. 3, გვ. 100);


_ `... წინ გამოვიდა ყივჩაღთა 200 კაცი

მუსულმანებმა იფიქრესრომ ისინი აპირებდნენ დანებებოდნენ ამანს 

და ამიტომაც არ მიიღეს უსაფრთხოებისათვის საჭირო ზომები

შეერივნენ მათ (აირივნენ მათშიდა (საპასუხოდისრები მიიღეს (მათგან). 

მუსლიმანთა რიგები აირია და ამიტომ მათ

რომლებიც მოშორებით იდგნენეგონათ რომ (დავმარცხდით და

გაქცევა (ლტოლვადაიწყოო და (თავადაცგაიქცნენ....~

(იბნ ალ-ასირიიხ. 3, გვ. 104);

 

დიდგორის ომის გენერალური ბრძოლა


_ `... აგვისტოს თვის 13- (მეორე ვარიანტით 15-შიუფრო ზუსტად კი 18 _ ..), 

ღვთისმშობლის მარხვის (შემდგომ –..) ხუთშაბათს მოხდა სასტიკი ბრძოლა ორ მთას შორის

ლაშქართა საშინელ ყიჟინს მთები ბანს აძლევდნენ...~

(მათე ურჰაელიიხ. 7, გვ. 246);


_ `...მეფე დავითი გამოემართა დასავლეთის მხრიდან

ხოლო მისი ძე დემეტრე (თავსდაატყდა მათ მთის მაღლობებიდან

როდესაც ისინი (მუსულმანებიმის (მთისძირთან იმყოფებოდნენ

დაიხოცა აურაცხებელი რაოდენობის მუსულმანი...~

(იბნ ალ-აზრაკ ალ-ფარიკიიხ. 3, გვ. 101);


_ `... ლაშქარი ერთმანეთის მიყოლებით (თავგზაბნეულიგარბოდა

და ძლიერი ჭყლეტვის გამო ერთმანეთს თელავდნენ

რის შედეგადაც ბევრი მათგანი დაიხოცა...~

(იბნ ალ-ასირიიხ. 3, გვ. 104);


_ `...ღვთის თითის ქნევით

ბოროტნი ქრისტეს მსახურთა და მიდიელთა მახვილის მსხვერპლად იქცევიან...~

(გოტიეიხ. 3, გვ. 100);


_ `... მაშინ ღვთის წყალობამ უწია ქართველთა ლაშქარს 

და ბრძოლათა შენივთებისას თურქთა მთელი ლაშქარი სირბილით უკუიქცა...~

(მათე ურჰაელიიხ. 7, გვ. 246);


_ `... ქართველები გზაზე შემოუბრუნდნენ მათ 

და დაამარცხეს მუსულმანები...~

(ქემალ ად-დინიიხ. 20, გვ. 503);

 

მთავარ ბრძოლაში მიღწეული 

ძირითადი გარდატეხა

_ `... აგვისტოსსა თურამეტსა მოვიდეს თრიალეთსმანგლისს და დიდგორთა

რომელ ვი ფერთა ზედა ვერ ეტეოდეს ამათ ადგილთა

ხოლო მეფემან დავითუშიშმან და ყოვლად უძრავმან გულითა... 

ზეგარდმოთა შეწევნითა პირველსავე ომსა იოტა ბანაკი მათი 

და სივლტოლად მიდრიკნა იგინირამეთუ ხელი მაღლისაი შეეწეოდა 

და ძალი ზეგარდამოი ჰფარვიდა მას

და წმიდაი მოწამე გიორგი განცხადებულად და ყოველთა სახილველად 

წინა-უძღოდა მას და მკლავითა ვისითა 

მოსრვიდა ზედა-მოწევნულითა უსჯულოთა მათ წარმართთა

რომელ ვი იგი უსჯულონი და უმეცარნი მოღმართა აღიარებდეს 

და მოგვითხრობდეს სასწაულსა ამას მთავარმოწამისა გიორგისსა... 

ხოლო მეფისა დავითისი ესეოდენითა მიმართ წინა-განწყობაი სამ ჟამადმდე იყო...~

(დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსიიხ. 1, გვ. 341-342; 2, გვ. 324);


_ `... მარცხი განიცადა და ტყვედ იქნა აყვანილი 

შეუჯამებელი ოდენობის მუსულმანი და არაბი...~

(იბნ ალ-აზრაკ ალ-ფარიკიიხ. 3, გვ. 101);


_ `...ჩამოვიდა დავით მეფე მთიდან დიდი ლაშქრით

დაამარცხა ისინი და ხელთ იგდო მათი ქონება... ~

(სიბთ იბნ ალ-ჯაუზიიხ. 3, გვ. 107);

 

გაქცეული მტრის დევნის პირველი ეტაპი

_ `...და გავიგეთ ამ ომის მნახველთაგანრომ (18 აგვისტოდან (19, 20, 21) ათვლით..) 

სამი დღის მანძილზე გაქცეულთა ოთხასი ათასი მოისრნენ მეფის მახვილითა~

(გოტიეიხ. 3, გვ. 100);


_ `... და ვითარითა ღონითა მოსრნა სახელოვანნი იგი მებრძოლნი არაბეთისანი

და ანუ მეოტთა ვითარ სიმარჯვი და განკრძალულად სდევნნა და მოსრნა

რომლითა აღივსნეს ველნიმთანი და ღელენი მძორებითა...~

(დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსიიხ. 1, გვ. 341; 2, გვ. 324);


_ `... იმ დღეს (.. 18 აგვისტოს – ..) მოხდა თურქთა ჯარების 

სასტიკი და საშინელი ხოცვა-ჟლეტა მთათა ხევები და მდინარეები გვამებით აივსო 

და მთების ყოველი ქარაფნი დაფარა...~

(მათე ურჰაელიიხ. 7, გვ. 246);

 

გაქცეული მტრის დევნის მეორე ეტაპი

_ 18 აგვისტოდან (19, 20, 21 ... 24, 25, 26) ათვლით:

`რვა დღის [განმავლობაშიხაფჩახთა (აქ _ ყივჩაღთადა ქართველთა ჯარები 

ქალაქ ანის საზღვრებამდე სდევნიდენენ [მათ]~

(მათე ურჰაელიიხ. 7, გვ. 246);


_ `... ურწმუნოები  მისდევდნენ მათ 10 ფარსახის (1 ფარსახი უდრის 6-7 კმ. –..) მანძილზე

ხოცავდნენ და ტყვედ იგდებდნენ მათ

უმრავლესობა მათგანი (მუსლიმანთა ჯარებისაგანადგურებულ იქნა 

და ტყვედ იქნა აყვანილი ოთხი ათასი კაცი...~

(იბნ ალ-ასირიიხ. 3, გვ. 104-105);


_ `... ნაჯმ ად-დინი და დუბაისი გაიქცნენ...~

(სიბთ იბნ ალ-ჯაუზიიხ. 3, გვ. 107);


_ `... თვით ელღაზითავში დაჭრილი

დაჰკარგა რა თითქმის ყოველივე ღვთის ნებით

მცირეოდენი ლტოლვილითუიარაღო და დამშეული

არაბთა მეფის წინამძღოლობით სახლში დაბრუნდანახევრად მკვდარი~

(გოტიეიხ. 3, გვ. 100);


_ `... (ქართველებმაწაართვეს მათ მდიდარი ნადავლი... 

როდესაც მუსლიმანები განადგურდნენ

ნაჯმ ად-დინი გაემართა დუბეისთან ერთად ოცი მხედრის მეთაურობით

და დაბრუნდა თავის ქვეყანაში

და ყველავინც მასთან იყოწავიდახოლო თვითონ დაბრუნდა მაიაფარიკინში...~

(იბნ ალ-აზრაკ ალ-ფარიკიიხ. 3, გვ. 102);


_ `... მისდევდნენ რაქართველები ხოცავდნენ და ტყვედ იგდებდნენ მათ.

უბეისირომლისგანაც წართმეულის ღირებულება შეადგენდა 300.000 დინარს

ნაჯმ ად-დინ ილ-ღაზისთან ერთად გაემართა მარდინში უვნებელად...~

(ქემალ ად-დინიიხ. 20, გვ. 503);

 

დიდგორის ომის შედეგი

_ `... მეფემან დავითუშიშმან და ყოვლად უძრავმან გულითა

თუ ვითარ წინა განაწყო სპა მისი

და თუ ვითარ ყოველი საქმე შუენიერად და ღონიერად ყო

რაბამ რამე წყნარადუშფოთველად და გამოცდილებით და ყოვლად ბრძნად  განაგო

და თუ ვითარ ვისნი სპანი დაიცვა უვნებლად, _ ამათ ყოველთათვი არა ჩუენი

არამედ ვგონებრომელ ყოველთა ბრძენთა სოფლისათა ენა 

ვერ შემძლებელ არს მითხრობად ზედამიწევნით ყოველსავე...

 ხოლო სპანი ჩუენნი და უფროსადა ყოველი სამეფო 

თუ ვითარ-ესე აღივსო ოქროთა და ვერცხლითაარაბულითა ცხენებითა

ასურულითა ჯორებითაკარვებითა და სარაფარდებითა 

და სხვითა ურიცხვითა ჭურჭლებითა საბრძოლელითა

ვითო-სახელითა ქოსთა [მიერდაფილაკავანთა

სასმურთა ტურფათა და სანადიმოთასაბანელთა და სამზარეულოთა, _ 

რაოდენმან ქარტამან და მელანმან დაიტიოს აღწერადრამეთუ გლეხთა, _ 

იხილემცაოდეს _ არაბთა მეფენი მოჰყვანდეს ტყუედ;

 და სხუათა გოლიათთათვი რადარ რამცა ვინდოდა თქუმად!..

ხოლო მეორესა წელსა აიღო მეფემან ქალაქი ტფილისი

პირველსავე ომსაოთხას წელ ქონებული სპარსთა

და დაუმკვიდრა შვილთა ვისთა საჭურჭლედ 

და სახლად ვისად საუკუნოდ

ქრონიკონი იყო სამას ორმოცდაორი (1122 . –..)...~

(დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსიიხ. 1, გვ. 341-342; 2, გვ. 324);


 

გამოყენებული  ლიტერატურა

 

1) `ქართლის ცხოვრება~, რედ. . ყაუხჩიშვილი, თბ. 1955 .;

 

2) `ქართლის ცხოვრება~, მთავ. რედ. . მეტრეველი, თბ. 2008 .;

 

3) . ჩხატარაიშვილი, ივ. შაიშმელაშვილი, `დიდგორის ბრძოლა~, თბ. 1973 .;

 

4) . . ., . 11, თბ. 1987 .;

 

5) . . ., 6, თბ. 1983 .;

 

6) ლეონ მელიქსეთ-ბეგი, `ძველი სომხური ლიტერატურის ისტორია~, თბ. 1941 .;

 

7) . დავლიანიძე, `მათე ურჰაელის ცნობები დავით აღმაშენებლის შესახებ~,

კრებ. `საქართველო რუსთაველის ხანაში~, თბ. 1966 .;

 

8) . . . ., 5, თბ. 1980 .;

 

9) . კუტალია, `ნარკვევებიდამოგონებები~, თბ. 2004 .;

 

10) . . ., . 3, თბ. 1978 .;

 

11) საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, . 3, თბ. 1979 .;

 

12) . მეტრეველი, `დავით IV აღმაშენებელი~, თბ. 1990 .;

 

13) ივ. ჯავახიშვილი, `თხზულებანი~, II, თბ. 1983 .;

 

14) . . ., . 10, თბ. 1986 .;

 

15) . მესხია, `დიდგორის ბრძოლა~, თბ. 1965 .;

 

16) . მესხია, `ძლევასაკვირველი~, თბ. 1972 .;

 

17) . კალანდაძე, `კალენდარი მუდმივი და უნივერსალური~, თბ. 1973 .;

 

18) სულხან-საბა ორბელიანი, `ლექსიკონი ქართული~, . I, თბ. 1991 .;

 

19) . გვინჩიძე, `დიდგორის ბრძოლის მიმდინარეობის საკითხისათვის~, ცისკარი, #5, თბ. 1979 .;

 

20) . კუტალია, `ქემალად-დინის ცნობები დიდგორის ბრძოლის შესახებ~, მოამბე, . 74, # 2, თბ. 1974 .;

 

21) . ღვინჯილია, `სული აღმაშენებელი~, თბ. 1989 .

 

 

საბა სალუაშვილი

 

ისტორიის ბაკალავრი

 

ტელ: მობ.  0(5) 98 63-63-36,

 

სახლის : 2 63-63-36